Antonin Artaud, Ήρθα στο Μεξικό για να δραπετεύσω του ευρωπαϊκού πολιτισμού…

02

Antonin Artaud

 

Ήρθα στο Μεξικό για να δραπετεύσω του ευρωπαϊκού πολιτισμού…

(Μετάφραση Ζ. Δ. Αϊναλής)

 

 

Ήρθα στο Μεξικό για να δραπετεύσω του ευρωπαϊκού πολιτισμού, βγαλμένου ούτε λίγο ούτε πολύ από εφτά-οχτώ αιώνες αστικής παιδείας[1], ακριβώς διότι μίσησα βαθιά τόσο τον πολιτισμό αυτόν όσο και την παιδεία που τον υποστηρίζει. Ήλπιζα να βρω εδώ μια διαφορετική, μια ζωτική μορφή παιδείας, αλλά δεν βρήκα τελικά παρά το κουφάρι της παιδείας της Ευρώπης, το οποίο η Ευρώπη έχει ήδη αρχίσει να προσπαθεί να ξεφορτωθεί.

Υπάρχουν, αναμφίβολα, αρκετοί άνθρωποι, τόσο στην Ευρώπη γενικά όσο και στη Γαλλία ειδικά, που έχουν επίγνωση του συγκεκριμένου ζητήματος. Οι άνθρωποι αυτοί είναι ριζοσπάστες κι εγώ θέλω να συγκαταλέγω τον εαυτό μου ανάμεσα τους. Θα ήθελα, όμως, το πρόβλημα της επανάστασης [που θέτει αναπόφευκτα ο ριζοσπαστισμός], να το θέσω με έναν τρόπο απόλυτο και, αν όντως θέλουμε να δώσουμε στον όρο το πραγματικό του περιεχόμενο, μια ιδέα της ολικής επανάστασης, οφείλουμε να εγκαταλείψουμε οριστικά τον Μαρξισμό ως ουσιωδώς ανεπαρκή.

Διότι η επανάσταση του Μαρξ θέτει το πρόβλημα της κοινωνικής επανάστασης με έναν καθαρά τεχνικό τρόπο. Προσωπικά, όμως, σκέφτομαι ότι η κοινωνική επανάσταση δεν είναι παρά μία μόνο πτυχή της ολικής επανάστασης και με το να αντιλαμβάνεται κανείς την επανάσταση αποκλειστικά και μόνο στην κοινωνική της διάσταση είναι σαν να την εμποδίζει να φτάσει σε μια ευτυχή κατάληξη.

Αδυνατώ να αντιληφθώ το πρόβλημα ως υποκατάσταση της μιας τάξης από μιαν άλλη προκειμένου να φτάσουμε, σ’ ένα απώτερο μέλλον, δια της γραφειοκρατικοποίησης της κοινωνίας, στην κατάργηση των τάξεων. Διότι για μένα το πλέον καίριο ζήτημα θα ήταν η αναζήτηση στους τρόπους ζωής του ανθρώπου των αιτιών εκείνων μιας αιώνιας διαστροφής.

Όταν μου λένε λοιπόν ότι ο κόσμος πρέπει να τραφεί αμέσως, απαντώ ότι πρέπει ν’ αναζητήσω ευθύς τα μέσα εκείνα που θα επιτρέψουν σε όλο τον κόσμο να τραφεί αμέσως. Όταν, όμως, μου λένε: να δώσουμε πρώτα στον κοσμάκη να φάει και βλέπουμε ύστερα τι γίνεται με τις τέχνες, τις επιστήμες, τη σκέψη, απαντώ όχι, διότι εδώ ακριβώς είναι που το πρόβλημα δεν τίθεται σωστά.

Δεν υπάρχει κανενός είδους επανάσταση δίχως μια επανάσταση στην παιδεία, δηλαδή στον πανανθρώπινο τρόπο, στον τρόπο αυτόν που προσιδιάζει σε μας, τους ανθρώπους, να αντιλαμβανόμαστε τη ζωή και να θέτουμε τα προβλήματα της ζωής.

Το να αποποιηθούμε αυτά που κατέχουμε είναι εύκολο, αλλά προσωπικά θα το θεωρούσα καλύτερο αν γινόταν ο κάθε άνθρωπος ν’ απαλλαχθεί απ’ την ιδιοκτησία.

Παιδεία σημαίνει τόσο το να μπορείς να φας όσο και να μάθεις το πώς να τρως. Κι όσο για μένα όσο σκέφτομαι, τρώω, καταβροχθίζω, αφομοιώνω τις σκέψεις. Λαμβάνω ως εξωτερικά ερεθίσματα τις εντυπώσεις της φύσης και τα αποβάλλω πάλι προς τα έξω υπό τη μορφή σκέψεων. Πρόκειται για την ίδια ζωτική πράξη, για την ίδια ζωτική λειτουργία που με κάνει και να σκέφτομαι και να τρώω. Επιδιώκοντας κανείς τον χωρισμό της δραστηριότητας του σώματος από την δραστηριότητα της νόησης θέτει λανθασμένα το πρόβλημα της ζωής. Η ματεριαλιστική σύλληψη του κόσμου διαχωρίζει στην πραγματικότητα τις δύο αυτές λειτουργίες. Οι μαρξιστές σκέφτονται πως πρέπει να θρέψεις το σώμα ώστε να επιτρέψεις στο πνεύμα να λειτουργήσει ελεύθερα. Για μένα αυτό δεν είναι παρά μια στάση ζωής αργόσχολη, μια λανθασμένη πρόσληψη της ανθρώπινης ευτυχίας.

Κάθε δημιουργία είναι μια πράξη πολέμου: πολέμου ενάντια στην πείνα, ενάντια στη φύση, ενάντια στην αρρώστια, ενάντια στο θάνατο, ενάντια στη ζωή, ενάντια στο πεπρωμένο.

Είμαι κατά του συβαριτισμού της ατομικής ειρήνης. Είμαι κατά των φιλειρηνικών και των φιλήσυχων έργων τέχνης. Το να δημιουργείς εν ειρήνη είναι μια στάση ζωής μπουρζουάδικη, κι αν είμαι κατά των μπουρζουάδικων συμπεριφορών, όλων ανεξαιρέτως, αυτό συμβαίνει διότι έχω μια εναργή κατανόηση τους πνεύματος της ιδιοκτησίας. Η πείνα, το κρύο, ο έρωτας, η αρρώστια και ο ύπνος δεν είναι πράγματα από τα οποία μπορεί να αντλήσει κανείς καλλιτεχνική απόλαυση. Γι αυτό και είμαι κατά των καλλιτεχνών που κόπτονται περί των «καλλιτεχνικών απολαύσεων», θυσιάζοντας στο βωμό ακριβώς των απολαύσεων αυτών το κρύο, την πείνα, τον ύπνο. Και γι αυτόν ακριβώς το λόγο και δεν δέχομαι οι καλλιτέχνες να κατέχουν ατομικά τις δικές τους απολαύσεις· διότι είμαι κατά του πνεύματος της ιδιοκτησίας, κατά του πνεύματος της κατοχής σε όλα τα δυνατά επίπεδα.

Ο μαρξισμός κι εγώ βρισκόμαστε σε πόλεμο· κι ο πόλεμος αυτός έγκειται στην διαφορετική πρόσληψη της ατομικής συνείδησης. Ο μαρξισμός υποκρίνεται πως είναι αδύνατον να προσεγγίσει κανείς άμεσα την συνείδηση διότι η συνείδηση είναι κάτι που αγνοούμε το τι ακριβώς είναι. Επιθυμεί λοιπόν να εξαναγκάσει τα υποκείμενα να συμπεριφέρονται κοινωνικά με απροκατάληπτο τρόπο υποχρεώνοντας τα de facto δια του ντετερμινισμού των γεγονότων. Υπάρχει σ’ αυτήν την αντιμετώπιση μια περιφρόνηση της ανθρώπινης συνείδησης, την οποία εν μέρει συμμερίζομαι, καθώς φρονώ, συμφωνώντας με τους μαρξιστές, πως όλα τα επιμέρους άτομα έχουν σαπίσει ως το κόκαλο.

Και ας δεχτούμε εν πάση περιπτώσει την χρησιμότητα της υποδούλωσης της ανθρώπινης συνείδησης από την ύλη· δεν βλέπω, όμως, με ποιον ακριβώς τρόπο η οικονομική ανάλυση του κόσμου, με την απλοϊκή υπαγωγή όλων των προβλημάτων του κόσμου στον αποκλειστικό παράγοντα της οικονομίας, συνδράμει προς την κατεύθυνση αυτή.

Το να θρέψεις τον κόσμο δεν σημαίνει βέβαια πως τον απαλλάσσεις κιόλας απ’ τη στρεβλότητα του· και δίπλα ακριβώς στα χορτασμένα στομάχια θα δεις να ξεδιπλώνονται οι φαυλότητες της συνείδησης, τα πάθη, ο ατομικισμός, το πνεύμα της τρέλας και του εγκλήματος, και, βέβαια, η προδοσία του ατόμου. Κάθε επανάσταση έχει και τους προδότες της· πώς να εξηγήσεις, όμως, το ότι σε μια προλεταριακή διακυβέρνηση ένας προλετάριος την προδίνει και περνά στην αντίδραση; Έφταιξε μήπως το ότι δεν έφαγε αρκετά ή φταίει που παράφαγε; Σας προκαλώ να μου απαντήσετε, και κάνοντας το, σας παρακαλώ, μην θεωρήσετε πως απλοποιώ άμετρα το πρόβλημα.

Όπως ακριβώς κι εσείς, έτσι κι εγώ έχω μια υλική πρόσληψη της ζωής και του είναι. Αλλά δεν μου αρκεί το να θρέψω τον άνθρωπο· θέλω να κατανοήσω πως διαστρέφεται η ανθρώπινη ζωή. Όπως ακριβώς υπάρχουν οι ασθένειες των ανθρώπινων οργάνων, έτσι υπάρχουν και οι αλλοιώσεις της ανθρώπινης συνείδησης τις οποίες δεν μπορώ να τις θεωρήσω παρά ασθένειες. Η κλοπή, η προδοσία, η απάτη είναι ασθένειες που πρέπει κανείς να υπερκεράσει. Το μονοπώλιο, επίσης, είναι ασθένεια. Προσπαθώ να σχηματίσω μια ικανοποιητική ιδέα της ανθρώπινης βιολογίας, και θέλω να επιτεθώ στην ανθρώπινη βιολογία προκειμένου να εμποδίσω την άγνοια μου κάποια μέρα να εκδικηθεί.

Ο μαρξισμός έθεσε εσφαλμένα το πρόβλημα της ανθρώπινης βιολογίας. Αρνείται τον κόσμο της συνείδησης, κι εγώ θέλω να εισβάλλω με σίδερο καυτό στο χέρι στον κόσμο της συνείδησης, ώστε, να πραγματοποιηθεί, κάποια στιγμή, η επανάσταση στον κόσμο αυτό, εδώ και τώρα. Ξέρουμε ότι η μαρξιστική θέση είναι να επεμβαίνει μια μέρα στα καλά καθούμενα και να εξηγεί μηχανικά τη συνείδηση, αλλά μέχρι να είμαστε σε θέση να το πραγματοποιήσουμε [να εξηγήσουμε την συνείδηση] δεν ξέρω κι εγώ ποια καινούργια τρέλα θα έχει όλο τον καιρό μπροστά της για να συνθλίψει την επανάσταση.

Ο μαρξισμός αδυνατεί να εξηγήσει την συνείδηση κι αρνείται να αναγνωρίσει τον κόσμο της συνείδησης διότι θεωρεί πως κάτι τέτοιο θα ισοδυναμούσε με ολοκληρωτική αποδοχή της πραγματικότητας του πνεύματος. Κι εγώ διατείνομαι πως ακριβώς εξαιτίας του γεγονότος αυτού ο μαρξισμός είναι πνευματιστικός. Ο φόβος του αυτός να μελετήσει τη συνείδηση ως έναν κόσμο αυτοτελή, τον υποχρεώνει να συνεχίζει να μιλά για τα φαινόμενα της συνείδησης χρησιμοποιώντας την παλιά πνευματιστική γλώσσα που εξακολουθεί ακόμη να εδραιώνεται πάνω στη διάσταση ύλης και πνεύματος. Μπροστά στο πνεύμα, όμως, κι ο πιο χονδροειδής ακόμα υλισμός βρίσκεται αφοπλισμένος. Και θέλω να εισβάλλουμε με τα όπλα στο χέρι στο βασίλειο της συνείδησης ακριβώς διότι προσλαμβάνω το πνεύμα με τρόπο υλικό, ακόμα κι αν αγγέλλομαι μιαν αντι-ματεριαλιστική φιλοσοφία της ζωής. Πιστεύω πως η ζωή υπάρχει. Αρνούμαι να πιστέψω πως η ζωή γεννιέται από την ύλη· πιστεύω, αντίθετα, πως η ύλη γεννιέται απ’ τη ζωή.

Υπάρχει κάτι το μυστικιστικό στη Ρωσία. Ο ματεριαλισμός έχει κάτι το μυστικιστικό, ο αντι-ιμπεριαλισμός έχει κάτι το μυστικιστικό, η πάλη ενάντια στο φασισμό έχει κάτι το μυστικιστικό, η καταστροφή της οικογένειας έχει κάτι το μυστικιστικό. Θέλω να πω ότι υπάρχει ένα σύνταγμα ιδεών οι οποίες, μόνο και μόνο εξαιτίας του γεγονότος ότι αρθρώνονται, προκαλούν μιαν άμεση αντίδραση στο πνεύμα. Το ανθρώπινο πνεύμα, το οποίο προχωρά γοργά, διορθώνει την εξωτερική του στάση και τη συμπεριφορά του στη ζωή ανάλογα με τις ιδέες του. Στο φαινόμενο αυτό απαντάται μια άμεση αλχημεία της συνείδησης. Κι ο άνθρωπος συνηθίζει να στήνει στο εκτελεστικό απόσπασμα εκείνον που προδίδει τις ιδέες του στο όνομα της αξίας των ιδεών αυτών και της ανθρώπινης και υλικής συμπεριφοράς που αυτές συνεπιφέρουν. Αυτό και μόνο καταδεικνύει ότι αναγνωρίζουμε πως η συνείδηση, η συνείδηση που σχηματίζει και αποσχηματίζει την πραγματικότητα, διάγει μια διακριτή, δική της ζωή.

Γι αυτό και ισχυρίζομαι πως αν ο ματεριαλισμός δεν πίστευε στην ύπαρξη των ιδεών, θα αρνούταν το Λόγο. Είναι λοιπόν υποχρεωμένος, πρώτα-πρώτα, να αποδεχτεί πως οι ιδέες έχουν τη δική τους ζωή και να τις κρίνει με βάση κάποιους ανεξακρίβωτους νόμους. Και τηρεί ακριβώς τη στάση αυτή διότι δεν μπορεί να κάνει αλλιώς, διότι η ματεριαλιστική επεξήγηση του κόσμου άφησε ανεξήγητο ένα σύνολο γεγονότων τα οποία και μετασχηματίζουν αδιάκοπα τη ζωή του κόσμου.

Το να στέλνεις στο εκτελεστικό απόσπασμα τους προδότες μπορεί και να είναι καλό αλλά ως στάση είναι μάλλον κάπως απλουστευτική. Γιατί ποιος θα ισχυριστεί ότι εξαλείφεται έτσι το πνεύμα της προδοσίας; Εγώ όμως διατείνομαι πως το πνεύμα της προδοσίας είναι κάτι το ιάσιμο και το υλικό, κάτι στο οποίο μπορείς να φτάσεις με τρόπο υλικό.

Η επαναστατική βιολογία εγκατέλειψε στο εσωτερικό της συνείδησης ένα διόλου ευκαταφρόνητο σύνολο ιδεοληψιών και αντιλήψεων που ανήκουν στην αντι-επαναστατική συνείδηση, στην αστική, δηλαδή, πρόσληψη του ανθρώπου, της φύσης και της ζωής.

Γι αυτό ακριβώς είναι και που λέω ότι δεν είναι δυνατή μια πολιτική επανάσταση δίχως μια επανάσταση στην παιδεία, δίχως, δηλαδή, μια επανάσταση στη σύγχρονη συνείδηση του ανθρώπου και για τον άνθρωπο, τη φύση και τη ζωή.

Για μένα είναι μια καθαρά αστική αντίληψη ο διαχωρισμός του προβλήματος της ζωής από το πρόβλημα της παιδείας, το πρόβλημα της ζωής εντός του ανθρώπου από το πρόβλημα της ζωής εντός της φύσης, το πρόβλημα του σώματος από το πρόβλημα του πνεύματος και τα προβλήματα των οργανικών ασθενειών από τα προβλήματα των ψυχικών ασθενειών.

Αυτή η αναλυτική πρόσληψη του κόσμου είναι ένα ψέμα της ευρωπαϊκής παιδείας, ένα ψέμα του λευκού πνεύματος. Γι αυτό και προσθέτω: δεν είναι δυνατή μια πολιτική επανάσταση δίχως μια επανάσταση ενάντια στην παιδεία της Ευρώπης, ενάντια σε όλες τις μορφές του λευκού πνεύματος, και δεν διαχωρίζω καθόλου το λευκό πνεύμα από τις μορφές του λευκού πολιτισμού.

Το λευκό πνεύμα είναι υλιστικό, αλλά αν η ζωή γεννιέται από την ύλη θα χρειαζόνταν πενήντα χιλιάδες χρόνια εμπειρίας για να αποκαθάρουμε τους νόμους της ζωής από την εμπειρία της ύλης. Αν αντίθετα πιστεύω πως η ζωή κυβερνά την ύλη μπορώ να οργανώσω άμεσα την ύλη μέσω της γνώσης της ζωής.

Ο αστικός κόσμος ποτέ δεν γνώρισε τη ζωή· το μόνο που πάντα αναγνώριζε ήταν η ύλη. Είναι πάνω σε μια ιδέα αποκλειστική της ύλης που έζησε ο ευρωπαϊκός κόσμος. Γνωρίζοντας όμως τη ζωή αποκλειστικά μέσω της εμπειρίας ισοδυναμεί με τη σκέψη πως κάθε εμπειρία αφ’ εαυτής ενέχει την αξία μιας διακριτής ζωής και από κει συνάγεται ότι κάθε μορφή τέχνης ενέχει μια αξία ζωής διακριτής, ότι τα έργα τέχνης αποκτούν αξία δια της μορφής τους και για την μορφή τους, τα βιβλία για το περιεχόμενο τους, σαν να ήταν κουτάκια με κοσμήματα.

Υπάρχει μια ιδέα κεφαλαιοποίησης των μορφών όπως ακριβώς υπάρχει μία καπιταλιστική μορφή ζωής. Θα συμφωνήσετε μαζί μου πως η παιδεία δεν βρίσκεται μέσα στα βιβλία, πως η παιδεία είναι ένας τρόπος του είναι εντός της ζωής. Το πώς τρως, το πώς πίνεις, το πώς κοιμάσαι, το πώς αγαπάς, το πώς σκέπτεσαι, το πώς ονειρεύεσαι αυτά είναι παιδεία, κι από εσάς που έχετε μια εμπειρική ιδέα της ζωής, από εσάς ζητώ να μου εξηγήσετε το πώς συμφιλιώνετε την αντίφαση αυτή.

Αν αποδέχεστε ότι η παιδεία είναι κάτι το ζωτικό, δεν είναι δυνατόν να αναγνωρίζετε μια ύπαρξη αφ’ εαυτής στις γραπτές μορφές ζωής, στις γλυπτές ή ζωγραφισμένες μορφές, καθόσον θα σκέφτεστε πως αυτό το οποίο ζει δεν είναι οι μορφές αλλά η ίδια η ζωή η οποία βρίσκεται υπεράνω των μορφών. Κατά συνέπεια, θα πρέπει να είστε έτοιμοι, καθώς εγώ, να κάψετε όλες τις μορφές που δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να μιμούνται τη ζωή. Πλάι στην κεφαλαιοποίηση των μορφών ορθώνεται και η ιδέα της απολίθωσης και της διατήρησης των μορφών· και η αντίληψη αυτή είναι εξίσου αστική.

Αν ισχυρίζομαι ότι το πώς σκέπτεσαι, το πώς κοιμάσαι, το πώς ονειρεύεσαι, το πώς τρως είναι ένα και το αυτό, είναι διότι έχω μια ολιστική και ενοποιητική ιδέα της παιδείας. Όλα αυτά είναι η ζωή. Το ίδιο το πνεύμα όμως της συλλογής που συσσωρεύει πίνακες και βιβλία και στοιβάζει πολύτιμους λίθους στα μουσεία είναι το ίδιο εκείνο μονοπωλιακό πνεύμα που συσσωρεύει προμήθειες, που πνίγει την παραγωγή του κόσμου και καταχράται, προς όφελος συγκεκριμένων ατόμων, το σύνολο του υλικού πλούτου, η απόλαυση του οποίου ανήκει σε όλους.

Αν ισχυρίζομαι πως η πραγματική παιδεία δεν είναι η γραπτή, είναι διότι αισθάνομαι πως η ζωή κινείται και η παιδεία είναι προσδεδεμένη στην αρχή της ζωής που κινείται. Η καπιταλιστική Ευρώπη πιστεύει στην παιδεία των βιβλίων διότι μέσα στην συντηρητική ψυχή της τρέφει την ιδέα μιας ζωής που μένει στάσιμη.

Δεν πιστεύω στην παιδεία των βιβλίων, στην παιδεία των γραπτών πραγμάτων διότι ατενίζω τη ζωή ως ένας άνθρωπος ελεύθερος, ως ένας άνθρωπος που ποτέ δεν μπόρεσε να αλυσοδεθεί.

Ωστόσο, αναρωτιέμαι τι θα συμβεί με την υλιστική ιδέα όταν η επιστήμη, στο τελευταίο της στάδιο, μας διδάσκει πως δεν υπάρχει ύλη, πως όλη η ζωή δεν είναι τίποτα άλλο παρά ενέργεια και πως η ύλη, στις πολυειδής μορφές της, δεν είναι παρά η έκφραση της ενέργειας αυτής.

Εξετάζουμε τα άτομα προκειμένου να κατανοήσουμε την ύλη, το κάθε επιμέρους άτομο, όμως, εξαφανίζεται μέσα στο κόσκινο της επιστήμης και μετασχηματίζεται σε ιδιαίτερη εκδοχή του δυναμισμού της ενέργειας. Η ανθρώπινη σκέψη είναι αντίστοιχα μια ενέργεια που λαμβάνει κάποιες μορφές. Και τι μας εμποδίζει να αναλογιστούμε την ενέργεια αυτή υπό την ιδιαίτερη μορφή της και να συλλάβουμε αυτή την έντονη πηγή ενέργειας;

Ταυτοχρόνως με την ύλη η επιστήμη καταστρέφει και τα διαστήματα. Μας λένε ότι η έννοια του χώρου δεν είναι παρά μια μορφή που επιτρέπει στο ανθρώπινο πνεύμα να κατανέμει, κάθε μία στη θέση της, τις διάφορες δυνάμεις της ενέργειας. Κάθε μεγάλη μορφή παιδείας αρνείται αυτήν την έννοια του χώρου. Ο κινέζικος πολιτισμός για παράδειγμα, εδώ και εφτά ή οχτώ χιλιάδες χρόνια, κάνει λόγο για το κενό και υποστηρίζει πως είναι ακριβώς αυτό το κενό που βρίσκεται στις απαρχές της ζωής. Ο μεξικάνικος σταυρός, αντίστοιχα, εξέρχεται κι αυτός του κενού, αντικατοπτρίζει μια ιδέα του χώρου που εκτυλίσσεται αφορμώμενη απ’ το κενό. Οι έξι βραχίονες του ολοκληρωμένου σταυρού διασταυρώνονται σε ένα και το αυτό σημείο, και το κεντρικό αυτό σημείο αναπαριστά τη ζωή.

Ο σταυρός του χριστού, απ’ την άλλη, συμβολίζει μιαν ιδέα ανθρώπινη, αναπαριστά το θάνατο του χριστού. Πρόκειται για μια ανθρωπόμορφη ιδέα. Ο μεξικάνικος σταυρός, αντίθετα, που εξέρχεται του κενού, μας δείχνει ακριβώς το πώς η ζωή εισέρχεται εντός του χώρου, εντός του διαστήματος. Καταδεικνύει το πώς το κενό του διαστήματος δύναται να δώσει μια διέξοδο στη ζωή.

 

 

 

Antonin Artaud, « Εξέγερση και Ουτοπία », Μτφρ. Ζ. Δ. Αϊναλής, Πλανόδιον, τ. 49, Αθήνα, 2010, σελ. 82-89.

3 Σχόλια to “Antonin Artaud, Ήρθα στο Μεξικό για να δραπετεύσω του ευρωπαϊκού πολιτισμού…”

  1. […] λίγο ούτε πολύ από εφτά-οχτώ αιώνες αστικής παιδείας[1], ακριβώς διότι μίσησα βαθιά τόσο τον πολιτισμό αυτόν […]

  2. […] λίγο ούτε πολύ από εφτά-οχτώ αιώνες αστικής παιδείας[1], ακριβώς διότι μίσησα βαθιά τόσο τον πολιτισμό αυτόν […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: