Mehmet Yaşin, Μεταμορφώσεις της ταυτότητας στην ποίηση

Mehmet Yaşin

Μεταμορφώσεις της ταυτότητας στην ποίηση
Το παράδειγμα τον Καβάφη και τον Σεφέρη

Ευχαριστώ τα Σύγχρονα Θέματα που μου ζήτησαν να πω κάτι για την «ταυτότητα μου» όπως αυτή δια¬φαίνεται στα ποιήματα και στο μυθιστόρημα που έχω γράψει. Χρειάστηκε πολλές φορές από τα εί¬κοσι μου χρόνια έως τώρα να μιλήσω για το θέμα αυτό, και παρόλο που οι περισσότερες από τις ομι¬λίες μου αυτές δεν έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, δεν θα ήθελα να επαναλάβω όσα έχω ήδη πει.
Ξέρω από κοντά την Αθήνα και αντιλαμβάνομαι πόσο «ενδιαφέρουσα» σας φαίνεται η περίπτωση μου. Σίγουρα σας κάνει εντύπωση πώς γίνεται ένας «Τούρκος» να είναι συνάμα και «Κύπριος». Μακάρι να μην προξενούσε τόση εντύπωση αυτό στην Αθήνα γιατί ίσως τότε να μην ζούσαμε τόσο βαθιά την κυπριακή τραγωδία. Επειδή δεν διστάζω να αποκαλύπτω όλες μου αυτές τις πτυχές, προκαλώ  ερωτήσεις αυτού του είδους σε όσους ‘Έλληνες έχουν αντιφατικές μεταξύ τους εικόνες του τι είναι «Τούρκος», τι «Κύπριος», τι «Μουσουλμάνος» και τι «Ευρωπαίος». Δυσκολεύονται να κατα¬λάβουν πώς μπορώ να είμαι όλα αυτά συγχρόνως (και ως εκ τούτου, τίποτα απ’ όλα αυτά). Εμένα μου φαίνεται, ωστόσο, τόσο φυσική αυτή η κατάσταση, που αδυνατώ κι εγώ με τη σειρά μου να τους κατανοήσω. Θα μπορούσα να γεμίσω ένα ολόκληρο βιβλίο με αναμνήσεις πάνω σ’ αυτό το θέμα και σίγουρα θα συναντούσε το ενδιαφέρον των αναγνωστών… Δεν πρόκειται όμως να τις γράψω! Και αυτό, επειδή έχω βαρεθεί να βλέπω να εξετάζουν όσοι θεωρούν πως ανήκουν οριστικά και αμετάκλητα σε ένα έθνος, σε μία κοινωνία ή σε μία ομάδα σαν αξιοπερίεργο φαινόμενο όσους δεν ανήκουν πουθενά με την πλήρη έννοια της λέξης. Νομίζω μάλιστα ότι αυτό που πρέπει κατ’ ουσία να εξεταστεί είναι αυτή η βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι όσα πλάσματα ανήκουν στο είδος του homo sapiens φέρουν «εκ φύσεως» την ταυτότητα κάποιου έθνους, κοινωνίας η ομάδας, και ότι μάλιστα αλληλοσφάζονται για χάρη της.
Η γοητεία για μένα της «κυπριακής ταυτότητας» στην οποία επιχείρησα να καταφύγω στην πρώ¬τη μου νεότητα ενάντια στη βία του τουρκικού και του ελληνικού εθνικισμού, οφειλόταν στην ιδιαιτερότητα της να είναι στην ουσία ένα είδος «έλλειψης ταυτότητας» η μάλλον μία απροσδιό¬ριστη αναφορά, αδύνατο να οριοθετηθεί, να περιγραφεί με ακρίβεια αφού δεν μπορούσε να αντιπροσωπεύει καμία εξουσία και ανέτρεπε τις εθνικό θρησκευτικές ταξινομήσεις.
Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα (που, όπως λέει ο Καβάφης, «βγήκα στον πηγαιμό για την Ιθά¬κη… και μετά από τόση πείρα») μου είναι πολύ δύσκολο να εξηγήσω ποιος είμαι αναφερόμενος σε μία απόλυτα συγκεκριμένη γνωστή ταυτότητα. Και δεν εννοώ μόνο ότι έχω πολλαπλές ταυτό¬τητες, εθνική, θρησκευτική, φυλετική κ.ο.κ., αλλά και ότι δεν μπορώ τις πολλαπλές μου αυτές «ταυτότητες» να τις περιορίσω σε μία και μόνο διάσταση.

Καλύτερα λοιπόν να πω μερικά λόγια για τη λογοτεχνική μου ταυτότητα. Κανείς συγγραφέας δεν γράφει ποτέ αυτή τη φράση, και φοβόμουν πως θα δυσκολευόμουν να το κάνω. Ας πούμε πως εσείς νομίζετε ότι έχετε μια λογοτεχνική ταυτότητα κάποιος όμως που διαβάζει τα βιβλία σας αλλού και από εντελώς διαφορετική σκοπιά, θα μπορούσε να σας προσδώσει «ταυτότητες» που ούτε κατά διάνοια θα μπορούσατε να διανοηθείτε. Διαβάζοντας λοιπόν, για παράδειγμα τον Καβάφη και το Σεφέρη, τους φαντάστηκα να έχουν πολύ διαφορετικές ταυτότητες από αυτές  που οι ίδιοι κατ’ αρχήν υιοθετούσαν. Αν ζούσαν, ίσως και οι δύο να αντίκρουαν πολλές απ’ τις κρίσεις μου. ‘Έστω. Εγώ κάνω μια δική μου ανάγνωση.

Ό Καβάφης όσο μπορεί να θεωρηθεί Νεοέλληνας, τόσο μπορεί να θεωρηθεί και ως εξελληνι-σμένος αρχαίος Αιγύπτιος. Στο ποίημα του «Μύρης, Αλεξάνδρεια του 340 μ.Χ.», για παράδειγμα  όπου τονίζει την «διαφορά» του σε σχέση με την Ορθοδοξία υπάρχουν αναφορές στο Σεράπιον  στην αρχαία θρησκεία και στο Βιβλίο των Νεκρών. Αλλά μήπως και στο ποίημά του «Η Πόλις»  δεν υπάρχει η χαρακτηριστική πεποίθηση των μουσουλμάνων Αιγυπτίων πως οτιδήποτε κά¬νει στη ζωή του ο άνθρωπος είναι εκ των προτέρων γραφτό σαν να ήταν χαραγμένο πάνω σε πέ¬τρα (δηλαδή «Makdür»); Έτσι φωτίζεται η σχέση του Καβάφη με την πέτρα και τις τελετουργίες του άλλου κόσμου, με το τόσο αγαπημένο του σκοτάδι, τα κρυφά σημάδια με λίγα λόγια η σχέ¬ση του με το θάνατο.

Αυτό που με επηρέασε περισσότερο στον Καβάφη είναί το ότι κάθε του ποίημα είναı στην κυ¬ριολεξία μία επιτύμβια επιγραφή. Και ο ίδιος κάθεται, όμοιος φαραώ, μέσα στην πυραμίδα αυ¬τή, τη σχολαστικά καθαρή και μετρημένη όπως η ποίησή του, ανάμεσα σε πράγματα λεπτοδουλεμένα  με τεχνική κοσμήματος, κι ανθρώπους απομεινάρια ακόμα και της Ελληνιστικής εποχής, που όσο κι αν οι άλλοı δεν τους πρόσεξαν, εκείνος διέκρινε τη λάμψη τους και τους ταρίχευσε. Δεν είναί ούτε ζωντανός ούτε νεκρός. Όπως οι χαραγμένες στις ταφόπετρες λέξείς της αθανα¬σίας είναι το πριν και το μετά.

Ακόμα και στα ομοφυλοφιλικά βιώματα του Καβάφη μπορεί όποιος θέλει να βρει ίχνη κάποι-ας αιγυπτιακής «ταυτότητας»! Λάμνει στις νυχτερινές του διαδρομές μες στον υπόγειο ποταμό προς τους (ημι-) θεούς. Δίκη και θάνατος το τέλος κάθε διαδρομής. Μέσα στη νύχτα λαμπυρί¬ζουν μάτια ζώων, κυλά το αίμα μετά το σμίξιμο της σάρκας, κι έπειτα ξανά- γεννιούνται όλα πάλι με τον ήλιο… Χάρη στη ζωντανή της σχέση με το θάνατο κατάφερε από μία άποψη η ποί¬ησή του να αποκτήσει τόση διάρκεια και οικουμενικότητα. Δεν επαρκεί όμως αυτό για να εξη¬γήσει τι τον διαφοροποιεί τόσο από τους υπόλοιπους ‘Έλληνες ποιητές, η αιγυπτιακότητα του ωστόσο το εξηγεί.
Ο χώρος όπου δημιουργείται και συγχρόνως αντανακλάται η οποιαδήποτε «ταυτότητα» του συγ¬γραφέα είναι η γλώσσα του. Αλλά όσο η λογοτεχνία της Αγγλίας ιδιοποιείται την πληθώρα των αγγλικών ιδιωμάτων, τόσο οι λογοτεχνίες της Ελλάδας και της Τουρκίας, μην έχοντας ακόμη ξε¬περάσει το στάδιο του εθνικισμού, παραμένουν στην πλάνη τους ότι υπάρχει μία μόνο «τουρκι¬κή» ή «ελληνική» γλώσσα στον κόσμο. Κι όμως εγώ, διαβάζοντας καμιά φορά τον Καβάφη σκέ¬φτομαι πως μοιράζομαι μερικές φορές μαζί του την ίδια μητρική γλώσσα. Επειδή στη διασπορά γενικά διατηρείται με ιδιαίτερη μέριμνα η αίσθηση της παλαιάς γλώσσας, και δημιουργούνται συνεχώς νέες αποχρώσεις χάρη στις λέξεις που έρχονται από άλλες γλώσσες… Θα τολμήσω μά¬λιστα να υποστηρίξω πως στο ποίημα «Ο ήλιος του απογεύματος» εγώ μπορεί να αισθάνομαι πο¬λύ περισσότερο τις συνδηλώσεις της πρώτης εκείνης λέξης «Την κάμαρην αυτή…», από έναν Αθηναίο ‘Έλληνα που δεν χρησιμοποιεί και τόσο αυτή την κάπως «παράξενη» λέξη! Η λεβαντί¬νικη αυτή λέξη αντί για τη λέξη «δωμάτιο/oda» είναί γνωστή σε όλο το Λεβάντε. Ναι, όπως θα καταλάβουν αμέσως οι αναγνώστες ενός κατ’ εξοχήν περιοδικού κοινωνικών επιστημών όπως τα Σύγχρονα Θέματα ισχυρίζομαι πως παρόλο που οι υποτιθέμενοι προοδευτικοί εθνικισμοί του Τρίτου Κόσμου εμμένουν στην ομοιογενή και απολυταρχική κουλτούρα του εθνικού κράτους, εξακολουθεί να ζει, τουλάχιστον στην ποίηση, ένας χώρος που λέγεται Λεβάντε.

(Αφήστε με να διατυπώσω τώρα μία εικασία όσον αφορά το ποίημα του Καβάφη που έχει τον τούρκικο τίτλο «Dünya Güzeli». Στα τουρκοκυπριακά και στην τουρκοκυπριακή λαογραφία η Dünya Güzeli είναι η Αφροδίτη. Στα μουσουλμανικά σπίτια της Κύπρου ήταν πολύ διαδεδομέ¬νη η συνήθεια να κρεμούν το πορτραίτο μιας ανώνυμης γυναίκας με μεσαιωνική ανατολίτικη ενδυμασία που είναί γνωστή ως η Αφροδίτη. Στα τουρκικά της Τουρκίας η λέξη «Dünya Güzeli» δεν έχει την ίδια έννοια ούτε τις ίδιες συνδηλώσεις. Ως γνωστό, πολλοί Τουρκοκύπρι¬οι έχουν αιγυπτιακή καταγωγή. Στα χέρια τους βρίσκονται άλλωστε ακόμα και σήμερα οι θα¬λάσσιες μεταφορές με την Αίγυπτο. Μπορεί, ποιος ξέρει, τα χρόνια που η Κύπρος και η Αίγυπτος  ήταν αγγλικές αποικίες, να συνάντησε ο Καβάφης κάποιον Τουρκοκύπριο, και να άκουσε απ’ αυτόν για την «Dünya Güzeli». Μιλώντας βεβαίως για την Αφροδίτη, και την ηδονιστική ιστορία της Νήσου! )

Ας έρθω τώρα στον Σεφέρη, τον άξιο τεχνίτη που ξανάπλασε απ’ την αρχή τους μύθους τον Ελληνισμού  με τη σημερινή έννοια της λέξης, και που για το λόγο αυτά προσπαθεί να διαχωρίσει τον εαυτό του από τη «Μουσουλμανική Ανατολή». Και ιδιαίτερα από τους Τούρκους. Κατά παράδοξο  δηλαδή τρόπο από το ίδια το μέρη όπου γεννήθηκε! Η σχέση του Σεφέρη με το θέμα του εξευρωπαϊσμού, μου φέρνει πάντα στο νου τους Türkiγeli /Τουρκιελήδες,1 Τούρκους διανοουμένους. Κι όμως όταν ο Σεφέρης υπηρετούσε διπλωμάτης στην Άγκυρα έμεινε αδιάφορος απέναντι στην τουρκική ποίηση και λογοτεχνία. Ούτε και στην Κύπρο στάθηκαν το μάτια του (όπως δείχνουν οι φωτογραφίες του) στα τουρκικά και μουσουλμανικά σύμβολα.

Παρ’ όλα αυτά εγώ θα ισχυριστώ πως έχει επηρεαστεί από τουρκικές πηγές και άλλες προερχόμενες από την Ανατολή (με τη διπλή έννοια της «Ανατολίας» και της «Μικράς Ασίας»). Και είναι ευδιάκριτη αυτή η επιρροή στο «Μυθιστόρημα» (ένα ποίημα που έχω διαβάσει περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο από το 1974 και μετά). Η ποίηση του Σεφέρη στηρίζεται σε λεπτομέρειες συρμένες από τη φύση και το χώρο, σε έντονα οπτικά σύμβολα κάτι που σχετικά σπάνια συναντάται στους Τούρκους ποι¬ητές, και γι’ αυτό θα έλεγε με μια πρώτη ματιά κανείς πως δεν υπάρχει καμία συγγένεια μεταξύ τους. Ωστόσο, τόσο στα τούρκικα παραμύθια και τους μύθους της Ανατολίας, όσο και στους Τούρκους διη-γηματογράφους και μυθιστοριογράφους του Αιγαίου και της Μεσογείου, υπάρχει αυτό το είδος μαγικής, μυθικής και γεμάτης οπτικά στοιχεία αφήγησης, που συναντάμε στο Σεφέρη. Στα παλιά έμμε¬τρα τουρκικά παραμύθια της Ανατολής η πλοκή δεν εκτυλίσσεται τόσο σε κάστρα και σεράγια  όσο σε σπηλιές, κοιλώματα βράχων, στέρνες και πηγάδια. Επιπλέον επειδή, όσοι αναχωρούν, στην πραγματικότητα παραμένουν πάντα στο ίδιο μέρος, επαναλαμβάνεται σταθερά στα παραμύθια αυτά η φρά¬ση «Az gittik, uz gittik, bir arpa boyu gittik» 2. Είναι αδύνατο δηλαδή να έχουν διεισδύσει κατά κάποιο τρόπο στην ποίηση του στοιχεία από παρόμοια μικρασιάτικα τραγούδια και παραμύθια καθώς και από άλλες προφορικές τούρκικες αφηγήσεις που είχε ακούσει στα παιδικά του χρόνια;

Ο Σεφέρης όμως δεν θέλει να τον δούμε σαν παιδί που πάγωσε στη θέα του λεηλατημένου του σπιτιού στην Σμύρνη, στις Κλαζομενές. Αναζητεί καταφύγιο σε μία ιστορία χωρίς ανθρώπους, που θα σκιάσει τις μνήμες των συγκεκριμένων βιωμάτων του. Μας μαγεύει η τσίχλα που έκτισε τη φωλιά της μες στον αρχαίο ναό. Προσπαθεί να μας πείσει πως συνεχίζει, σαν αρχαίος Έλληνας  ήρωας τη δική του Οδύσσεια.

Ο Σεφέρης επαναλαμβάνει με μεγάλο ενθουσιασμό τα λόγια του Μακρυγιάννη προς τους στρατιώ¬τες που προσπαθούν να πουλήσουν αρχαία ελληνικά αγάλματα στους Ευρωπαίους («Αυτά, και δέκα χιλιάδες τάλαρα να σας δώσουνε, να μην το καταδεχτείτε να βγουν από την πατρίδα μας. Γι’ αυτά πο¬λεμήσαμε»). Έτσι, η μυθική ποίηση που δημιουργεί ο Σεφέρης για να ζωντανέψει τα ανώνυμα πέ¬τρινα αγάλματα που έχουν απομείνει απ’ τους αρχαίους Έλληνες, επιβάλλεται στις άλλες συγκεκαλυμμένες του ταυτότητες. Ενώ η καβαφική ποίηση, που για να ανακαλέσει μία-μία χωριστά τις μνήμες  του ζωντανού αγγίγματος των αγαπημένων, Αράβων, Τούρκων ή Εβραίων, τις μεταμορφώνει με το στίχο σε πέτρινα αγάλματα αφήνει να αναδυθούν καθαρά οι άλλες ταυτότητες του ποιητή.

Ο τρόπος του γεννημένου Οθωμανού υπηκόου Σεφέρη, αντίθετα από εκείνον του Αιγυπτιώτη Βρετανού υπηκόου Καβάφη, ακόμα και ο αρρενωπός του τόνος και ο «θεϊκός» τρόπος ομιλίας αναγγέλλει ταυτότητα ανθρώπου, «γεννημένου στην Τουρκία»! Πώς λοιπόν να μην είναι ένας από τους πλέον δημοφιλείς ποιητές στην Τουρκία από το 1970 και μετά;

Όσο για μένα, Κύπριο υπήκοο, που γράφει στα τουρκικά, ζει στη Μεγάλη Βρετανία και πηγαι¬νοέρχεται ανάμεσα σε διάφορες πόλεις, μάλλον καμία χώρα ή κανένα έθνος δεν με θεωρεί πραγματικά δικό της ποιητή. Ούτε κι εγώ μπορώ να ταυτιστώ πλήρως με την ταυτότητα κανενός τους. Παρόλα αυτά (ή μάλλον εξαιτίας τους) κάπου βαθιά μέσα μου, άλλες φορές ανοικτά, όπως ο Καβάφης στη χαμένη Αλεξάνδρεια άλλοτε κεκαλυμμένα όπως ο Σεφέρης στη χαμένη Σμύρνη, ανήκω κι εγώ σε μια χαμένη Λευκωσία… Και όπως κι εκείνων, χώρος της δικής μου ταυτότη¬τας μπορεί να είναι πλέον μόνο η ποίησή μου…

Μετάφραση από τα αγγλικά
Ανθή Καρρά

***

Σύγχρονα Θέματα, Τεύχος 68 – 69 -70 Αθήνα Μάρτιος – Ιούλιος 1998

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: