Ρομαντική Αισθητική. Οι ποιητές των Λιμνών και η Σχολή της Ιένα

Samuel Palmer, A Cornfield by Moonlight with the Evening Star

Ρομαντική Αισθητική. Οι ποιητές των Λιμνών και η Σχολή της Ιένα

(Αποσπάσματα)

 

«Η θέα ενός απείρου απόμακρου, ενός ύψους που απλώνεται όσο που να χαθεί το μάτι, αυτός ο αχανής Ωκεανός που εκτείνεται στα πόδια του, κι εκείνος ο άλλος ωκεανός ακόμα περισσότερο αχανής που δεσπόζει ψηλά επάνω απ’ το κεφάλι του, μεταφέρουν κι ευφραίνουν το πνεύμα του ανθρώπου πέρα από το στενό κύκλο του πραγματικού, πέρα από αυτήν την στενή, ασφυκτική φυλακή των φυσικών περιορισμών της ανθρώπινης ζωής. Το απλό μεγαλείο της φύσης προσφέρει στον άνθρωπο ένα μέτρο ατιθάσευτο για να εκτιμήσει τα μεγαλεία, και, κυκλωμένος τις δεσπόζουσες μορφές που αυτή του παρουσιάζει, δεν μπορεί πλέον να ανεχτεί καμιά μικροπρέπεια στον τρόπο σκέψης του. Πόσες ιδέες φωτεινές, πόσες λύσεις ηρωικής αποφασιστικότητας, που δεν θα μπορούσαν ποτέ να έχουν γεννηθεί μέσα στις σκοτεινές κάμαρες όπου οι λόγιοι φυλακίζονται, ή στα κοσμικά σαλόνια που οι άνθρωποι του κόσμου συνωστίζονται, δεν εμπνευστήκανε στα ξαφνικά, κατά τη διάρκεια ενός και μόνο περιπάτου, και δεν σαρκώθηκαν μονάχα χάριν της επαφής και της γενναίας μάχης της ψυχής μας με το ακατάλυτο πνεύμα της φύσης! Ποιος ξέρει αν δεν είναι σε μια συνδιαλλαγή λιγότερο συχνή μ’ αυτήν την υψηλή ιδιοφυΐα που θα έπρεπε ν’ αποδώσουμε εν μέρει την μικρότητα, αυτήν την στενότητα πνεύματος που είναι τόσο συχνή στους ανθρώπους που κατοικούν στις πόλεις, συνέχεια σκυμμένων με σχολαστικότητα επάνω στις ασχολίες τους όπου η ψυχή τους ζαρώνει κι αργοσβήνει, την ίδια στιγμή που του νομάδα η ψυχή στέκει αγέρωχη, ελεύθερη και ανοιχτή, καθώς που τ’ άστρα του στερεώματος κάτω απ’ τα οποία αυτός στήνει την τέντα του!» Friedrich von Schiller, « Du Sublime », Œuvres Complètes, vol. VIII, Paris, 1873, σ. 467 – 468. Μετάφραση Ζ. Δ. Αϊναλής.

 

«Η ελευθερία, με όλες τις αντιφάσεις της σε ένα ηθικό επίπεδο, με όλους τους κινδύνους της σε ένα φυσικό επίπεδο, είναι για τις ευγενείς ψυχές ένα θέαμα απείρως πιο ενδιαφέρον από την ευμάρεια ή την ευταξία χωρίς ελευθερία, από μια κοινωνία ρυθμισμένη σαν κοπάδι, όπου τα πρόβατα ακολουθούν υπάκουα το βοσκό, από μια μηχανή όπου η αυτόνομη βούληση περιορίζεται στον επίσημο ρόλο του ελατηρίου ενός ρολογιού. Η κανονικότητα αυτή μετατρέπει τον άνθρωπο σε ένα απλό εξάρτημα, σε ένα απλό πολίτη της φύσης, ένα εξάρτημα ίσως κάπως περισσότερο λειτουργικό, έναν πολίτη ίσως κάπως περισσότερο ευνοημένο κι αυτό είναι όλο. Η ελευθερία αντίθετα μεταμορφώνει τον άνθρωπο στον πολίτη ενός καλύτερου κόσμου, όπου συμμετάσχει εθελούσια και ισότιμα στην διακυβέρνηση μιας κοινωνίας στην οποία είναι απείρως πιο αξιότιμο να καταλαμβάνει κανείς την έσχατη θέση από το να φιγουράρει ανάμεσα στα πρώτα αξιώματα μέσα στην φυσική τάξη.» Friedrich von Schiller, « Du Sublime », Œuvres Complètes, vol. VIII, Paris, 1873, σ. 469 – 470. Μετάφραση Ζ. Δ. Αϊναλής.

 

« […] θέλω μ’ αυτό να δείξω ότι η ιδέα του Κράτους δεν υπάρχει, καθόσον το κράτος είναι κάτι το τεχνητό, κάτι το μηχανικό, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που δεν είναι δυνατόν να υπάρχει η ιδέα της μηχανής. Μόνο ότι συνιστά αντικείμενο της ελευθερίας είναι ιδέα. Πρέπει λοιπόν να ξεπεράσουμε το Κράτος. – Κάθε Κράτος μεταχειρίζεται τους ελεύθερους ανθρώπους σαν το γρανάζι μιας μηχανής, σαν έναν ωρολογιακό μηχανισμό· πράγμα το οποίο δεν έχει απολύτως κανένα δικαίωμα να πράττει. Γι αυτόν ακριβώς το λόγο είναι που οφείλει το Κράτος να εκλείψει.» F. W. J. Schelling, « D’une religion poétique », Textes esthétiques, Paris, 2005, σ. 9 – 10. Μετάφραση Ζ. Δ. Αϊναλής.

 

«Διότι μια πληθώρα αιτιών, άγνωστων σε παλαιότερους καιρούς, δρουν σήμερα με συνδυασμένες δυνάμεις προκειμένου να αμβλύνουν τις πιο διακριτές ικανότητες του νου, και καθιστώντας τον ανίκανο για κάθε εθελούσιο μόχθο να τον υποβιβάζουν σε μια κατάσταση ημιάγριας αποχαύνωσης. Η πιο αποτελεσματική από τις αιτίες αυτές δεν είναι άλλη από τα μεγάλα εθνικά γεγονότα που φαίνεται να λαμβάνουν χώρα πλέον κάθε μέρα, και η ολοένα αυξανόμενη συσσώρευση ανθρώπων στις μεγαλουπόλεις, όπου η ομοιομορφία των ενασχολήσεων παράγει έναν διακαή πόθο για πέραν του συνηθισμένου περιστατικά, πόθο διακαή που η ταχεία ανταλλαγή πληροφοριών ώρα με την ώρα ικανοποιεί.» William Wordsworth, «Πρόλογος»  στις Λυρικές Μπαλάντες. Μετάφραση Ζ. Δ. Αϊναλής.

 

 

«Αναλαμβάνοντας, λοιπόν, να πραγματευτώ, σε γενικές γραμμές,  το ζήτημα, τολμώ να ρωτήσω τι εννοούμε με τον όρο «Ποιητής»; Τι είναι ο Ποιητής; Σε ποιον απευθύνεται; Και τι γλώσσα πρέπει να αναμένεται απ’ αυτόν; Ο ποιητής είναι ένας άνθρωπος που μιλά σε ανθρώπους: ένας άνθρωπος, είν’ αλήθεια, προικισμένος με μια ζωηρή αισθαντικότητα, περισσότερο, ίσως, ενθουσιασμό και τρυφερότητα, ο οποίος επιδεικνύει μια μεγαλύτερη γνώση της ανθρώπινης φύσης, μια πιο κατανοητική ψυχή, από αυτό που είναι σύνηθες μεταξύ των ανθρώπων. Ένας άνθρωπος ικανοποιημένος με τα ιδία του πάθη και την ιδία του βούληση, και ο οποίος ευφραίνεται περισσότερο από τους άλλους ανθρώπους με το πνεύμα της ζωής που σκιρτά εντός του, που αρέσκεται να ατενίζει ανάλογες βουλήσεις και πάθη καθώς εκείνα εκδηλώνονται στις διαρκείς εναλλαγές του Σύμπαντος, και νιώθοντας συνήθως μια βαθιά αναγκαιότητα να τα δημιουργεί όταν δεν τα βρίσκει. Σε αυτές τις ιδιότητες θα έπρεπε να προσθέσουμε την κλίση του ποιητή να επηρεάζεται περισσότερο από τους υπόλοιπους ανθρώπους από πράγματα απόντα σαν αυτά να ήτανε παρόντα• μια ιδιότητα να επικαλείται εντός του πάθη, τα οποία παρασάγγας απέχουν από το να είναι ταυτόσημα με εκείνα που παράγονται από τα πραγματικά γεγονότα, και που ωστόσο (ιδίως σε εκείνα τα τμήματα της γενικότερης συναισθησίας τα οποία είναι ευχάριστα και τερπνά) μοιάζουν, με κάποιον τρόπο, να βρίσκονται πολύ εγγύτερα στα πάθη που προκαλούνται από τα πραγματικά γεγονότα, από οποιοδήποτε άλλο συναίσθημα που οι άλλοι άνθρωποι, εν μέρει εξαιτίας του τρόπου με τον οποίον έχουν συνηθίσει να σκέφτονται, είναι συνηθισμένοι να αισθάνονται εντός τους. Εξαιτίας όλων αυτών, αλλά και εξαιτίας της πρακτικής και της εξοικείωσης, έχει κατακτήσει μια μεγαλύτερη ετοιμότητα και ενάργεια ως προς την έκφραση όσων σκέφτεται και αισθάνεται, και ιδίως των σκέψεων εκείνων οι οποίες, με δική του επιλογή, ή εξαιτίας της δομής της σκέψης του και του μυαλού του, ανακύπτουν εντός του δίχως άμεσο εξωτερικό ερέθισμα.» William Wordsworth, «Πρόλογος»  στις Λυρικές Μπαλάντες. Μετάφραση Ζ. Δ. Αϊναλής.

 

 

«Σε κάθε έργο τέχνης αντικαθρεφτίζεται η συμφιλίωση του εξώτερου με το εσώτερο, το συνειδητό εντυπώνεται στο ασυνείδητο ώστε να παρουσιάζεται σ’ αυτό [το έργο], με τον ίδιο τρόπο που οι απλές επιγραφές που αναγράφονται σε έναν τάφο διαφέρουν από τις εγχάρακτες μορφές που συνιστούν αυτές καθαυτές τους τάφους. Κι εκείνον που κατορθώνει να τιθασεύσει τα δύο και να τα συνδυάσει τον αποκαλούμε μεγαλοφυΐα. Και γι’ αυτόν τον λόγο πρέπει να μετέχει εξίσου και των δύο. Παρόλα αυτά παρατηρείται στην μεγαλοφυΐα και μια παράλληλη, ασυνείδητη δραστηριότητα, η οποία θα μπορούσε μάλλον να χαρακτηριστεί ως η μεγαλοφυΐα του μεγαλοφυούς. Και αυτή είναι η καλύτερη απόδειξη του κανόνα ότι ο καλλιτέχνης πρέπει να αποστασιοποιηθεί από τη φύση το περισσότερο δυνατόν προκειμένου να επιστρέψει με όλες του τις δυνάμεις σ’ αυτήν. Κι αυτό διότι αν ήταν να ξεκινήσει με μια απλή, έστω και επίπονη, αντιγραφή δεν θα δημιουργούσε παρά μάσκες και καρικατούρες, όχι μορφές και χαρακτήρες σφύζοντες από ζωή. Πρέπει να δημιουργήσει από μόνος του μορφές και χαρακτήρες σύμφωνα με τους αυστηρούς νόμους της διανοητικότητας, προκειμένου να γενικεύσει εντός του αυτήν την συνύπαρξη ελευθερίας και αναγκαιότητας, αυτήν την περιπλοκή της υπακοής στην επιταγή και της επιταγής στην παρόρμηση να υπακούσει, η οποία τον προσομοιώνει στην φύση και του επιτρέπει να την κατανοήσει. Μπορεί απλά να απέχει για κάποιο διάστημα από αυτήν ώστε το δικό του πνεύμα, το οποίο μοιράζεται το ίδιο υπέδαφος με τη φύση, να κατορθώσει να μάθει την άλεκτη γλώσσα της από τα βασικά πρωτογενή συστατικά της, προτού να πλησιάσει τους ατελεύτητους ορατούς συνδυασμούς και τις συνθέσεις που εκείνη πραγματώνει απ’ αυτά. Και πάλι, όχι για να διασφαλίσει από αυτήν έννοιες ψυχρές – νεκρούς τεχνικούς κανόνες – αλλά ζωντανές και κυοφορούσες ζωή ιδέες, οι οποίες θα εμπεριέχουν την δική τους αυταξία, την βεβαιότητα ότι συνιστούν ουσιωδώς ένα με τους σπερματικούς σκοπούς της φύσης – η συνείδηση του καλλιτέχνη όντας ταυτόχρονα το σημείο όπου συγκεντρώνονται και καθρεφτίζονται και οι δύο. Διότι αυτό υποχρεώνει τον καλλιτέχνη για ένα διάστημα να αποσυρθεί από την εξωτερική πραγματικότητα και έτσι να επιστρέψει σε αυτήν έχοντας κατακτήσει μια εντελή συναισθησία τόσο του ενδόμυχου όσο και του πραγματικού. Διότι η ουσία του κάθε τι που βλέπουμε, ακούμε, αισθανόμαστε και αγγίζουμε είναι και πρέπει να είναι μέσα μας. Και ως εκ τούτου δεν απομένει άλλη εναλλακτική επιλογή, [από το να επιλέξουμε] είτε τη μελαγχολική (και ευτυχώς σχεδόν απίθανη) πεποίθηση πως ό,τι μας περιβάλλει δεν είναι παρά μία σκιά, ένα απείκασμα, ή ότι η ζωή που σκιρτά εντός μας σκιρτά και σε όλα όσα μας περιβάλλουν.» Samuel Taylor Coleridge, Περί Ποιήσεως ή Τέχνης. Μετάφραση Ζ. Δ. Αϊναλής.

 

« Όμως η πιο υψηλή ομορφιά, η τάξη η πιο υψηλή δεν είναι η ομορφιά και η τάξη του χάους, ενός χάους που δεν περιμένει παρά την αγάπη να το αγγίξει και να το μεταμορφώσει και να το κάνει ν’ ανθίσει σ’ έναν κόσμο αρμονικό, ένα χάος παρόμοιο μ’ εκείνο που συνιστούσαν η αρχαία μυθολογία και ποίηση;» F. Schlegel, «Discours sur la mythologie», Le romantisme révolutionnaire, αφιέρωμα στην μηνιαία λογοτεχνική επιθεώρηση Europe, τ. 900, Απρίλης 2004, σ. 49. Μετάφραση Ζ. Δ. Αϊναλής.

 

«Η Γαλλική Επανάσταση, η φιλοσοφία της επιστήμης του Φίχτε και ο Μάιστερ του Γκαίτε αποτελούν τις τρεις σπουδαιότερες τάσεις της εποχής. Όποιος προσβάλλεται από αυτή την τοποθέτηση, όποιος αδυνατεί να πάρει στα σοβαρά μια επαναστατική κίνηση που δεν εκτυλίσσεται με θορυβώδεις και υλιστικούς όρους, δεν έχει κατορθώσει να αναπτύξει υψηλή, ευρεία και ξεκάθαρη προοπτική πάνω στην ανθρώπινη ιστορία. Ακόμη και στο πλαίσιο των άθλιων περιπετειών του πολιτισμού μας –που συνήθως ομοιάζουν με μια σειρά εναλλακτικών εκδοχών, συνοδευόμενων από την τρέχουσα ερμηνεία, για την οποία το αυθεντικό, κλασικό κείμενο έχει χαθεί δια παντός– ακόμη κι εκεί, ελάχιστα βιβλία, σχεδόν απαρατήρητα μέσα στον πολύβουο συρφετό του Εφήμερου, παίζουν πιο σημαντικό ρόλο σήμερα απ’ ό,τι στο παρελθόν.» F. Schlegel, Περί Παρανόησης. Μετάφραση Μιχάλης Παπαντωνόπουλος.

 

 

***

 

Το βιβλίο Ρομαντική Αισθητική. Οι ποιητές των Λιμνών και η Σχολή της Ιένα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΚΡΙΤΙΚΗ.

2 Σχόλια to “Ρομαντική Αισθητική. Οι ποιητές των Λιμνών και η Σχολή της Ιένα”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: