Salvador Dali, The Temptation of St. Antony

Δημήτρης Λεοντζάκος

—

Ποιήματα

—

[Στο παράλογο έφιπποι]

– σαν θανάσιμοι ιππείς –

Θα αστράφτει ο χρυσός

Κι αργυρά τα λιοντάρια της νύχτας

Και θα μπούμε στην ύπαιθρο χώρα

Στην πόλη

Και θα μπούμε αναβάτες στη νύχτα

Με ανορθόδοξα δώρα

Με γαλάζια πουλιά

Με λεπτών θηλαστικών μελωδίες

Κλουβιά από θώρακες φονικών φαλαινών

Αλαλαζόντων φιδιών οπτασίες

Πλεγμένοι με κέδρους

Δαιδαλώδεις στολές τιμωρών

Απόκρημνες λίμνες για στέμμα

Και θα έρθουν ραγδαίοι ποταμοί

Θα μας ραίνουν την κόμη

Ροδοπέταλα νεαρών κοριτσιών

Και αυτομάτων λέξεις

Ρημάτων ριπές

Και θα έρθει λοξά η αυγή

– των ζωγράφων!–

Με σκοτάδια στα χείλη

Απαλά θα μας τέμνουν τα στιλπνά της στιλέτα

– νεαροί των ιστών ανατόμοι –

Να ανατείλει το σώμα

Να ανθίσουμε στο αίμα

—

[Μου είπε ο γιατρός]

Είδα ένα κεφάλι ζώου

Και γύρω από αυτό το όνειρο μου

Και ακόμη πιο έξω εγώ πάλι κοιμάμαι

Οι ομόκεντροι κύκλοι μου

Και ακόμη πιο έξω αυτή η ζωή

Η ζωή μου

Θεαματική

Επερχόμενες κερασιές στα μαλλιά μου

Μελλοντικά πουλιά τις τσιμπούν

– σε πονούν –

Και ανθίζουν

—

[Ξαφνικής αντιλόπης στον αέρα σημάδια]

Ξαφνικής αντιλόπης στον αέρα σημάδια

Στα τζάμια

Ζώα υπόκωφα

Νυσταγμένα

Λιγάκι αργά λέω τα άλματα

Λιγάκι παλιά

Κάτι του έλειψα και με ζητά

Ας πούμε ίσως

Οι δυο γλαστρούλες που έχεις για μάτια

Τα σαρκοβόρα υγρά σου σκοτάδια

Οι ανεμώνες στο λαιμό

– βουβές ορμητικές πυρκαγιές σε λευκό –

Τα ασεβή τους σημάδια

 —

[Έχω μια τρύπα για πρόσωπο]

Έχω μια τρύπα για πρόσωπο

Κάκτους αντί για κεφάλι

Δέντρα αλλόκοτα

Νεκρά

– κλειδωμένα μυστικά –

Που αναβλύζουν αγέρωχα

– στα χείλη στο χείλος του κόσμου –

Σαν μπουκέτο μαύρα πουλιά

Πάνω απ’ τη νύχτα

—

***

Ο Δημήτρης Λεοντζάκος γεννήθηκε το 1974 στην Καβάλα. Έχει εκδώσει τις συλλογές Κόμικ (Τραμάκια, 2001), Η Κίρκη ξαφνικά (Μεταίχμιο, 2004) και Κινέζικα (Νεφέλη, 2010). Τα ποιήματα που παρουσιάζονται εδώ αντιγράφονται από την Ανθολογία νέων Ελλήνων ποιητών: Το καινούργιο εντός ή πέραν της γλώσσας (Γαβριηλίδης, 2009).

—

Αι Ευχαί

—

α΄.
Tης θαλάσσης καλήτερα
φουσκωμένα τα κύματα
‘να πνίξουν την πατρίδα μου
ωσάν απελπισμένην,
έρημον βάρκαν.     5

β΄.
‘Σ την στεριάν, ‘σ τα νησία
καλήτερα μίαν φλόγα
‘να ιδώ παντού χυμένην,
τρώγουσαν πόλεις, δάση,
λαούς και ελπίδας.     10

γ΄.
Kαλήτερα, καλήτερα
διασκορπισμένοι οι Έλληνες
‘να τρέχωσι τον κόσμον,
με εξαπλωμένην χείρα
ψωμοζητούντες·     15

δ΄.
Παρά προστάτας ‘νάχωμεν.
Mε ποτέ δεν εθάμβωσαν
πλούτη ή μεγάλα ονόματα,
με ποτέ δεν εθάμβωσαν
σκήπτρων ακτίνες.     20

ε΄.
Αν οπόταν πεθαίνη
πονηρός βασιλεύς
έσβυν’ η νύκτα έν’ άστρον,
ήθελον μείνει ολίγα
ουράνια φώτα.     25

ς΄.
Tο χέρι οπού προσφέρετε
ως προστασίας σημείον
εις ξένον έθνος, έπνιξε
και πνίγει τους λαούς σας,
πάλαι, και ακόμα.     30

ζ΄.
Πόσοι πατέρες δίδουσιν,
όχι ψωμί, φιλήματα
‘ς τα πεινασμένα τέκνα τους,
εν ω λάμπουν ‘ς τα χείλη σας
χρυσά ποτήρια!     35

η΄.
Όταν υπό τα σκήπτρά σας
νέους λαούς καλείτε,
νέους ιδρώτας θέλετε
εσείς δια ‘να πληρώσητε
πλουσιοπαρόχως,     40

θ΄.
Tα ξίφη οπού φυλάγουσι
τα τρέμοντα βασίλεια σας,
τα ξίφη οπού τρομάζουσι
την αρετήν, και σφάζουσι
τους λειτουργούς της.     45

ι΄.
Θέλετε θησαυρούς
πολλούς δια ‘ναγοράσητε
κρότους χειρών και επαίνους,
και τ’ άπιστον θυμίαμα
της κολακείας.     50

ια΄.
Hμείς δια τον σταυρόν
ανδρείως υπερμαχόμεθα
και σεις εβοηθήσατε
κρυφά τους πολεμούντας
σταυρόν και αλήθειαν.     55

ιβ΄.
Δια ‘να θεμελιώσητε
την τυραννίαν τιμάτε
τον σταυρόν εις τας πόλεις σας,
και αυτόν επολεμήσατε
εις την Eλλάδα.     60

ιγ΄.
Kαι τώρα εις προστασίαν μας
τα χέρια σας απλόνετε!
τραβήξετέ τα οπίσω·
βλέπει ο θεός και αστράπτει
δια τους πανούργους.     65

ιδ΄.
Όταν το δένδρον νέον
εβασάνιζον οι άνεμοι,
τότε βοήθειαν ήθελεν,
ενδυναμώθη τώρα
φθάνει η ισχύς του.     70

ιε΄.
Tο ξίφος σφίγξατ’ Έλληνες ―
τα ομμάτια σας σηκώσατε ―
ιδού ― εις τους ουρανούς
προστάτης ο θεός
μόνος σάς είναι.     75

ις΄.
Kαι αν ο θεός και τ’ άρματα
μας λείψωσι, καλήτερα
πάλιν ‘να χρεμετήσωσι
‘ς τον Kυθερώνα Tούρκων
άγριαι φοράδες.     80

ιζ΄.
Παρά…. Αι, όσον είναι
τυφλή και σκληροτέρα
η τυραννίς, τοσούτον
ταχυτέρως ανοίγονται
σωτήριοι θύραι.     85

ιη΄.
Δεν με θαμβόνει πάθος
κανένα· εγώ την λύραν
κτυπάω, και ολόρθος στέκομαι
σιμά εις του μνήματός μου
τ’ ανοικτόν στόμα.     90

Έλσα Παπαγεωργίου

Ο Θίασος ή το παρελθόν ανήκει στο μέλλον

Στο νέο του θανάτου του Θόδωρου Αγγελόπουλου, το πρώτο μέιλ που έλαβα από φίλο και σύντροφο περιείχε το πρώτο δεκαπεντάλεπτο από το Θίασο. Απάντησα με ένα σύντομο απόσπασμα από το Βλέμμα του Οδυσσέα, το γνωστό με τον άλλο μεγάλο απόντα Θανάση Βέγγο, τη φύση και το μπισκότο : «Η Ελλάδα πεθαίνει. Πεθαίνουμε σαν λαός. Δεν ξέρω κι εγώ πόσες χιλιάδες χρόνια ανάμεσα σε σπασμένες πέτρες και αγάλματα. Αλλά αν είναι να πεθάνει η Ελλάδα ας το κάνει γρήγορα γιατί η αγωνία κρατάει πολύ και κάνει πολύ θόρυβο. Μωρή φύσηηηη! Μόνη σου είσαι, μόνος μου είμαι κι εγώ. Πάρε ένα μπισκότο.»

Δυό βράδια αργότερα έκατσα να δω τον Θίασο. Σκέφτηκα έπειτα ότι δύο είναι οι μεγάλες αφηγήσεις μέσα από τις οποίες μαθαίνουμε σχεδόν τα πάντα για την ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Και λέω σχεδόν γιατί ποτέ η αφήγηση δεν μπορεί να πει τα πάντα. Ό,τι όμως μπορεί να ειπωθεί για τα ταραγμένα χρόνια που σημάδεψαν αυτή τη γωνιά της Μεσογείου που γνωρίζουμε ως πατρίδα μας, το είπαν οι Ακυβέρνητες πολιτείες του Τσίρκα και ο Θίασος του Αγγελόπουλου. Το πρώτο, αριστούργημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, έξοχο δείγμα ενός μοντέρνου κομμουνιστικού κοσμοπολιτισμού, αποθεώνει τον τρελό χορό του προσωπικού και του ιστορικού δράματος. Στον Τσίρκα οι ήρωες και οι ηρωίδες είναι πολλοί και πολλές. Ο Μάνος Σιμωνίδης ή «Μεσιέ Καλογιάννος» είναι ο αφηγητής αλλά κι αυτός δεν ξέρει. Μαθαίνει από την Έμμυ, τη Νάνσυ, την Αριάγνη, το Ανθρωπάκι, τον Χέντερλιγκ. Μαθαίνει τόσα πολλά, που στο τέλος πληρώνει με την ίδια του τη ζωή. Γιατί υπάρχει, τελικά, μια βαθιά σχέση ανάμεσα στο θάνατο και τη θέληση για γνώση, όπως μας είπε ο Φουκώ στον πρώτο τόμο της Ιστορίας της Σεξουλικότητας. Η θέληση για γνώση.

Έχω περάσει αρκετές φορές με το ΚΤΕΛ από το Αίγιο. Όταν έμαθα ότι η πρώτη και η τελευταία σκηνή στον Θίασο διαδραματίζεται σε σημείο της πόλης, ξαφνιάστηκα και δεν ξαφνιάστηκα. Οι πόλεις της ελληνικής επαρχίας έχουν κάτι το μαγευτικά αλλοπρόσαλο: το παρελθόν. Στην Αθήνα, όπως και σε κάθε μεγάλη πόλη, το παρελθόν ακολουθεί τη λογική του παλίμψηστου. Πολλές ζωές, πολλές ιστορίες, περιορισμένος χώρος, στρώση πάνω σε στρώση, που να πρωτοξύσεις, τι να πρωτοσκαλίσεις; Ποια δύναμη θα σε σπρώξει να ανακαλύψεις στα υπόγεια της Κυψέλης, εκεί που τώρα ζουν μετανάστες, τη ζωή της θυρωρού των δεκαετιών του ΄50 και του ΄60, τα πεινασμένα και τρομοκρατημένα χωριατόπαιδα που πήγαν στην πολιτεία να ξεφύγουν. Κατοχή κι εμφύλιος: κυνηγημένοι αντάρτες σαν τα αγρίμια στα βουνά, θα τους δώσουν φαΐ απόψε στο χωριό; Θα τους προδώσουν; Κι όλο να γυροφέρνουν χωροφυλάκοι και ταγματασφαλήτες σαν τα όρνεα περιφέροντας κεφάλια. Κι η ψείρα να πηγαίνει σύννεφο. «Με τις χούφτες τις βγάζαμε από πάνω μας, και που παπούτσι να φορέσεις, και που ρούχο να ντυθείς, τι έχουμε ζήσει…».

Κάποτε όλα αυτά τα ακούγαμε σαν ιστορίες που ανήκαν στο παρελθόν, όπως διαβάζαμε τα μυθιστορήματα του Ντίκενς, του Ουγκώ ή τον δικό μας Βενέζη. Το παρελθόν όμως σε ποιόν ανήκει;

Το παρελθόν ανήκει στο μέλλον. Θυμήθηκα τη δασκάλα μου στο μεταπτυχιακό, «Ο κινηματόγραφος στη νεωτερικότητα….», η αφήγηση, η Ελλάδα, η Αναπαράσταση, ο Θίασος… «Μα σοβαρά μιλάτε κυρία, θα πάμε τώρα στην Αγία Παρασκευή να δούμε το εργαστήριο της ταινιοθήκης;». «Παιδί μου, η Αγία Παρασκευή δεν είναι κάποια εξωτική χώρα…». Πάλι καλά που δε μου είπε ότι δεν είναι η Αγία Πετρούπολη.

Επιστροφή στο Αίγιο. Λίγο πιο πέρα δεσπόζει ο Ερύμανθος. Από τη μια τα μαρτυρικά Καλάβρυτα κι ο Χελμός, από την άλλη τα χωριά της Τριταίας, σε πολλά από τα οποία βρίσκουμε ίχνη του μυκηναϊκού πολιτισμού. Πιο κάτω, η Αμαλιάδα, ιδιαίτερη πατρίδα του Μπελογιάννη. Μα γιατί δε μιλάνε οι παλιοί; Γιατί δε λένε ποτέ τίποτα για τα χρόνια του εμφυλίου; Κάτι σκόρπιες κουβέντες για την Ερυμάνθεια, είχε λέει πολλούς κομμουνιστές. Και τι έγιναν; Που πήγαν, που είναι τώρα; Αυτοί γιατί δε μιλάνε; Καμία απάντηση.

Ψάχνοντας στο ίντερνετ διαβάζω στο βικιπαίδεια για τη Χαλαντρίτσα, διοικητικό κέντρο της Τριταίας επί δεκαετίες: «Κατά τον Ελληνικό εμφύλιο η Χαλανδρίτσα ήταν στα χέρια των κυβερνητικών δυνάμεων μέχρι τις 5 Ιουλίου 1948 όταν δέχτηκε την οργανωμένη επίθεση του δημοκρατικού στρατού. Η κωμόπολη μετά από ιδιαίτερα φονική μάχη καταλήφθηκε από τους αντάρτες για να ανακαταληφθεί από τις κυβερνητικές δυνάμεις και μετά από έξι ημέρες να ξανά περάσει στην κατοχή των ανταρτών μέχρι το τέλος του εμφυλίου». Η φονική μάχη είναι υπογραμμισμένη. Κλικάρω και φυσικά δεν βρίσκω καμία πληροφορία.

Χρόνια αργότερα, άρχισα να καταλαβαίνω τι «έλεγαν» αυτές οι σιωπές για τα τραύματα του εμφυλίου. Όχι μόνο γι αυτούς που μαρτύρησαν σε εξορίες και φυλακές, που γύρισαν ή που δεν γύρισαν, αλλά και για αυτούς που έμειναν πίσω, για την «καθημερινή ζωή» που οφείλει να διασφαλίσει τη συνέχεια, που έλεγε κι ο Ανρί Λεφέβρ. Την καθημερινή ζωή που εξελισσόταν παράλληλα με το δράμα.

Μιλώντας με μια φίλη της οποίας ο παππούς επιβίωσε από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, στα οποία βρέθηκε ως γάλλος κομμουνιστής, μου έλεγε ότι ο παππούς δεν μιλούσε ποτέ για ότι είχε ζήσει. Με τους φίλους του και παλιούς συντρόφους επιβιώσαντες, rescapés, είχαν κάνει μια τεράστια δουλειά συλλογικής μνήμης, είχαν εκδόσει βιβλία, αλλά στο σπίτι δεν μιλούσαν ποτέ. Η κόρη του παππού, και μητέρα της φίλης, δεν έχει ανταλλάξει ούτε μια λέξη με τον πατέρα της γι’αυτά που έζησε εκείνος στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Μέσα της όμως, πλανιέται ακόμα το ερώτημα πως είναι δυνατόν να ζει ενώ προέρχεται από κάποιον που ήταν προορισμένος να πεθάνει.

Την ίδια σιωπή μου περιέγραψε μια συμφοιτήτρια για τον πατέρα της που είχε κάνει τον πόλεμο της Αλγερίας με το FLN.

Το δράμα των Ατρειδών συμπορεύεται με αυτό της Ιστορίας: πόλεμοι, κατακτήσεις, αντίσταση κι εμφύλιος.

Ο Θίασος μπαίνει στο χωριό και αντικρύζει δυο κρεμασμένους σε ένα δέντρο. Τίποτα και κανέναν άλλο. Το χωριό χωμένο στο χιόνι κι ούτε ψυχή ζώσα. Μόνο μια κότα που μας λέει ότι οι άνθρωποι είχαν εγκαταλείψει το μέρος πρόσφατα.

Θυμάμαι το ντοκυμαντέρ του Φώτου Λαμπρινού για τον Άρη: «αδέρφια, βγήκαμε στο κλαρί…» λέει στο πρώτο διάγγελμα για τον ΕΛΑΣ. Και μετά, μετά την ΠΕΕΑ και το Λίβανο : «καλή αντάμωση στα γουναράδικα».

Ομάδα του στρατού παρελαύνει μέσα στο χωριό με όχημα. Μπροστά πάνε τα νταούλια κι οι ζουρνάδες. Ενας στρατιώτης, όρθιος πάνω στο όχημα, κρατάει χαμογελαστός δυο κεφάλια κομμένα. Ένα σε κάθε χέρι.

Μετά το κρέμασμα των κεφαλιών του Άρη και του Τζαβέλα στα Τρίκαλα, ακολούθησε γλέντι μέχρι πρωίας.

Στην επόμενη σκηνή, αντάρτες αφοπλισμένοι, περπατάνε ο ένας πίσω από τον άλλο, με τα χέρια πίσω από το κεφάλι. Ακολουθούν οι στρατιώτες με τα όπλα προτεταγμένα.

Έχει προηγηθεί το «Χαρούμενο το 1946». Νεαρά ζευγάρια διαπληκτίζονται με ομάδα ταγματασφαλιτών στο νυχτερινό κέντρο μέσα από τραγούδια: γιουπι γιαγια γιου πι γιου πι για, κάτι σαν φοιτητικές εκλογές να πούμε. Μέχρι την ώρα που εμφανίζονται τα όπλα. Τα νεαρά ζευγάρια δεν έχουν.

Είχε γίνει η Βάρκιζα κι ο Άρης είχε πάει με εντολή του κόμματος στην Αλβανία. «Μας πήραν την Αθήνα μόνο για ένα μήνα».

Ο μονόλογος της Ηλέκτρας – Εύας Κοταμανίδου για τα Δεκεμβριανά ακολουθεί τη σκηνή του βιασμού απο τους ταγματασφαλίτες. Θέλουν να τους πει πού είναι ο Ορέστης: «στο βουνό, στο βουνό, στο βουνό, στο βουνό…», και το μαρτύριο συνεχίζεται. Την πετούν σε ένα ρέμα. Φοράει την κατακόκκινη ρόμπα της φονευμένης μάνας της από τα χέρια του γιού της που τη λατρεύει. Η διαδήλωση στις 3 Δεκέμβρη, οι πρώτοι νεκροί, το αγόρι με τη σάλπιγγα. Οι άγγλοι και οι αμερικάνοι παρακολουθούν το μακέλεμα ατάραχοι από τα παράθυρα του Κιγκ Τζόρτζ. Ήθελαν την ένοπλη σύγκρουση. Εμείς δεν το ξέραμε…

Ο αντάρτης Ορέστης εκτελείται. Οι δικοί του τον θάβουν και χειροκροτούν. Τα πρόσωπα έχουν σπάσει, οι ζωές το ίδιο. Κι ο Πυλάδης έσπασε κι έκανε δήλωση. Ο Βασίλης δεν έκανε και πέθανε στα βασανιστήρια. Ο ποιητής με το κόκκινο κασκόλ είναι ο μόνος που δεν χειροκροτά. Εχει ακόμα το κόκκινο κασκόλ, από το θίασο, στο βουνό, στη φυλακή, στην αποφυλάκιση. Το κόκκινο κασκόλ και το άσπρο χιόνι.

Η πρώτη συνεκτική αφήγηση του δράματος παρουσιάζεται το 1975 στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Η κινηματογραφική γλώσσα δίνει πια μια ολοκληρωμένη εκδοχή του. Τέχνη πολυσημική που δεν βασίζεται μόνο στον λόγο, πιστή στο σκοπό της, όχι να αντανακλά, μα σαν το φακό να μεγενθύνει, απελευθερώνει το λόγο που αδυνατεί να εγκλείσει το όλον. Ο πόνος είναι ακόμα μεγάλος.

Οι κινηματογραφικές αίθουσες σείονται από τα χειροκροτήματα. Μόνο με το Γη κι Ελευθερία του Λόουτς το έχω ζήσει αυτό, τότε στο «Πανόραμα» της Ελευθεροτυπίας, είκοσι χρόνια μετά το Θίασο.

Η αφήγηση κι ο διεσταλμένος κινηματογραφικός χρόνος. Νομίζω ότι ένας από τους λόγους για τους οποίους αυτός ο χρόνος κούραζε τους θεατές και απέτρεπε άλλους από το να γίνουν, είναι γιατί μας έβαζε όλους και όλες απέναντι σε αυτό που οι έλληνες και οι ελληνίδες θέλησαν απελπισμένα να ξορκίσουν με την ταχύτητα της ζωής και των αλλαγών της Αλλαγής.

Τα τραύματα ήταν ακόμα νωπά και η βιάση μεγάλη. Έτρεξε ο κόσμος μπροστά, στα λαϊκά μαγαζιά και τις συνεστιάσεις. Με μια φόρα που θύμιζε και θυμίζει περισσότερο την έξαψη της μανίας παρά τη βραδύτητα του πένθους. Να λοιπόν ένα στοιχείο που, ίσως,  συνθέτει την αγγελοπουλική μελαγχολία: το ανολοκλήρωτο πένθος της ελληνικής νεωτερικότητας. Εκσυγχρονισμός χωρίς εκδημοκρατισμό.

Το παρελθόν ανήκει στο μέλλον. Δράμα και παράλογο κάνουν το γύρο των τηλεοπτικών πλατώ. Οι απόγονοι των ταγμάτων ασφαλείας στην κυβέρνηση, μαζί με τους πρώην εγγυητές του εκδημοκρατισμένου εκσυγχρονισμού και τα παιδιά της ΕΡΕ, τους απογόνους του «ανήκωμεν εις την δύσιν», εθνάρχη των αντιπαροχών και των υπογείων.

Από το continuum της εθνικής αφήγησης ως κατεξοχήν αντικομμουνιστική, η αφήγηση της εθνικής αντίστασης ήρθε να κουκουλώσει, ή να πραγμοποιήσει καλύτερα, το δράμα του εμφυλίου και την ιστορία του ελληνικού κράτους ως μετεμφυλιακό κατασκεύασμα.

Δεν είμαι σε θέση να μιλήσω για το έργο του μεγάλου αυτού σκηνοθέτη. Το έχουν κάνει εξάλλου άλλοι μεταξύ των οποίων κι ο Φρέντρικ Τζέιμσον που βλέπει τον Αγγελόπουλο ως έναν εκ των τελευταίων μοντέρνων. Αυτό που έχω μόνο να παρατηρήσω είναι ότι στην πορεία του σημειώνει μια στροφή σχεδόν υπαρξιστική ως σκηνοθέτης και ίσως, ποιος να ξέρει, και ως άνθρωπος. Το Βλέμμα του Οδυσσέα όμως ξαναβάζει στο παιχνίδι την Ιστορία. Μια Ιστορία κυκλική που φέρνει πάλι τον πόλεμο στην πόρτα μας, εκεί που τον είχαμε ξεγράψει.

Κι είναι εκεί που πεθαίνουμε ως λαός.

Ξεχασμένοι στις σπασμένες πέτρες και τα αγάλματα που νομίζαμε ότι κάποια σχέση είχαν μαζί μας.

Πρώτα ήρθαν οι νεόπλουτοι των μεγάλων έργων και των ευρωπαϊκών προγραμμάτων, με μεγάλες σακούλες πολυκαταστημάτων και τζιπ στην Κηφισίας και στο Κολωνάκι. Μετά οι νεόπτωχοι, οι νεοάστεγοι, οι νεο-στον-ήλιο-μοίρα των αδιάβαστων μνημονίων.

Και οι άλλοι; Οι ξεχασμένοι της ιστορίας;

«Ούτε οι νεκροί δεν θα ησυχάσουν όσο ο εχθρός θριαμβεύει. Κι ο εχθρός δεν έχει σταματήσει να θριαμβεύει». Βάλτερ Μπένγιαμιν

 —

 —

Αναδημοσίευση από εδώ: http://rednotebook.gr/details.php?id=4651

Paul Adam (1862 - 1920)

Paul Adam

—

Éloge de Ravachol

—

En ce temps les miracles et les saints semblaient vouloir disparaître. On croyait facilement que les âmes contemporaines manquaient de l’esprit de sacrifice. Les martyrs du siècle furent surtout d’obscurs citoyens hallucinés par le tintamarre des mots politiques, puis mitraillés impitoyablement en 1830, en 1848, en 1871 au bénéfice de certaines situations parlementaires que se préparaient ainsi des avocats violents et sournois ; et il y aurait même de l’imprudence à prétendre que nul vœu d’intérêt individuel n’engagea ces combattants malheureux à rechercher, eux-mêmes, les armes à la main, un profit électoral.
Les parades des Deux Chambres avec leurs scandales quotidiens, leurs syndicats de fabricants de sucre, de bouilleurs de cru, de vendeurs de bière, de faiseurs de vin, de courtiers en céréales et d’éleveurs de bestiaux nous révélèrent, à maintes reprises, les mobiles du suffrage universel. Il y eut Méline et Morelli, le sénateur Le Guay… Aussi toutes ces batailles de la chaussée parisienne, toutes les histoires de la rue Transnonain ou de Satory finiront-elles par nous paraître de simples querelles de marchands âpres à la concurrence.
Nos âmes sans complexité se fussent probablement déplues à suivre encore les jeux brusques de ces marionnettes ; et la politique eût été mise hors de notre préoccupation, si la légende du sacrifice, du don de la vie pour le bonheur humain n’eût subitement réapparu dans l’Époque avec le martyre de Ravachol.

Ravachol (1859 - 1892)

Quelles qu’aient pu être les invectives delà presse bourgeoise et la ténacité des magistrats à flétrir l’acte de la Victime, ils n’ont pas réussi à nous persuader de son mensonge. Après tant de débats judiciaires, de chroniques, et d’appels au meurtre légal, Ravachol reste bien le propagateur de la grande idée des religions anciennes qui préconisèrent la recherche de la mort individuelle pour le Bien du monde ; l’abnégation de soi, de sa vie et de sa renommée pour l’exaltation des pauvres, des humbles. Il est définitivement le Rénovateur du Sacrifice Essentiel.

Avoir affirmé le droit à l’existence au risque de se laisser honnir par le troupeau des esclaves civiques et d’encourir l’ignominie de l’échafaud, avoir conçu comme une technique la suppression des inutiles afin de soutenir une idée de libération, avoir eu cette audace de concevoir, et ce dévouement d’accomplir, n’est-ce pas suffisant pour mériter le titre de Rédempteur ?

Le Petit Journal, L'arrestation de Ravachol

De tous les actes de Ravachol, il en est un plus symbolique peut-être de lui-même. En ouvrant la sépulture de cette vieille et en allant chercher à tâtons sur les mains gluantes du cadavre le bijou capable d’épargner la faim, pour des mois, à une famille de misérables, il démontra la honte d’une société qui pare somptueusement ses charognes alors que, pour une année seule, 91,000 individus meurent d’inanition entre les frontières du riche pays de France, sans que nul y pense, hormis lui et nous.
Par cela même que sa tentative fut inutile, et que le cadavre se trouva dénué de parures, la signification de l’acte devient plus importante encore. Elle se dépouille de tout profit réel ; elle prend l’allure abstraite d’une idée logique et déductive De cette affirmation que rien ne doit être à qui n’a de besoin immédiat, il se prouve qu’à tout besoin une satisfaction doit répondre. C’est la formule même du Christ : A chacun selon les besoins, si merveilleusement traduite dans la parabole du père de famille qui paye au même prix les ouvriers entrés dans sa vigne à l’aube, ceux venus à midi et ceux embauchés au soir. Le travail ne mérite point salaire; mais le besoin réclame satiété. Vous ne devez point donner dans l’espoir d’une reconnaissance rémunératrice, ou d’un travail à vous utile, mais par unique amour du semblable, pour assouvir votre faim d’altruisme, votre soif du Bien et du Beau, votre passion de l’harmonie et du bonheur universel.
Si l’on reproche à Ravachol le meurtre de l’ermite, n’a-t-il pas, chaque jour, un argument à recueillir parmi les divers faits de la gazette ? Est-il, en effet, plus coupable en cela que la société, elle qui laisse périr dans la solitude des mansardes des êtres aussi utilisables que l’élève des Beaux-Arts naguère trouvé mort à Paris, faute de pain. La société tue plus que les assassins : et quand l’homme acculé aux suprêmes misères arme son désespoir et frappe pour ne pas succomber, n’est-il pas le légitime défenseur d’une vie dont le chargèrent, en un instant de plaisir, des parents insoucieux ? Tant qu’il existera au monde des hommes pour lentement souffrir de la faim jusqu’à l’exténuation dernière, le volet l’assassinat demeureront naturels. Nulle justice ne pourra logiquement s’opposer et punir à moins qu’elle se déclare loyalement et sans autre raison la Force écrasant la Faiblesse. Mais si une nouvelle force se lève devant la sienne elle ne doit point flétrir l’adversaire. Il lui faut accepter le duel et ménager l’ennemi afin qu’aux jours de sa propre défaite, elle trouve dans la Nouvelle Force de la clémence.

Ravachol fut le champion de cette Force Nouvelle. Le premier il exposa la théorie de ses actes et la logique de ses crimes ; et il n’est pas de déclamation publique capable de le convaincre d’errements ou de faute. Son acte est bien la conséquence de ses idées, et ses idées naissent de l’état de barbarie où végète l’humanité lamentable.
Autour de lui Ravachol a vu la Douleur, et il a exalté la Douleur des autres en offrant la sienne en holocauste. Sa charité, son désintéressement incontestables, la vigueur de ses actes, son courage devant l’irrémédiable mort le haussent jusque les splendeurs de la légende. En ce temps de cynisme et d’ironie, un Saint nous est né.
Son sang sera l’exemple où s’abreuveront de nouveaux courages et de nouveaux martyrs. La grande idée de l’Altruisme universel fleurira dans la flaque rouge au pied de la guillotine.
Une mort féconde s’est accomplie. Un événement de l’histoire humaine s’est marqué aux annales des peuples. Le meurtre légal de Ravachol ouvre une Ère.
Et vous artistes qui d’un pinceau disert contez sur la toile vos rêves mystiques, voilà offert le grand sujet de l’œuvre. Si vous avez compris votre époque, si vous avez reconnu et baisé le seuil de l’Avenir, il vous appartient de tracer en un pieux triptyque la vie du Saint, et son trépas. Car un temps sera où dans les temples de la Fraternité Réelle, on emboîtera votre vitrail à la place la plus belle, afin que la lumière du soleil passant dans l’auréole du martyr, éclaire la reconnaissance des hommes libres d’égoïsme sur la planète libre de propriété.

Entretiens Politiques et littéraires Juillet 1892 3e année vol. V N° 28 Repris dans Critique des Moeurs Ollendorff 1897

Carra, i funerali dell anarchiko Galli

Renzo Novatore
(1890 – 1922)

—
Intellectual Vagabonds

000

“All who appear suspicious, hostile and dangerous to the good bourgeois,” Stirner said, “could be brought together under the name ‘vagabond’; every vagabond way of life displeases the bourgeoisie. And there are also intellectual vagabonds, to whom the hereditary dwelling place of their fathers seems too cramped in and oppressive for them to be content any more with its restricted space and so go to find more space and light far away. Instead of remaining curled up in the family cave stirring the ashes of moderate opinion, instead of accepting what has given comfort and relief to thousands of generations as irrefutable truth, they go beyond all the boundaries of tradition and run wild with their impudent criticism and untamed mania for doubt. These extravagant vagabonds form the class of the unstable, the restless, the volatile, formed from the proletariat; and when left to give voice to their unsettled natures, they are called unruly, hot heads, fanatics…”[1]

—

Oh, intellectual vagabonds! Pale, unrepentant subverters! The ones who gallop on and on through the endless regions of their capricious imaginations that create new things.
While speaking to them, Zarathustra once said: “The earth is still free for great spirits. There are still many harbors for solitary spirits and their kindred, around whom the aroma of tranquil seas drifts. Life is still free, free for the free spirit.”
Then he continued: “Only where the state ceases to exist does the man who is not futile begin: that is where the hymn to the necessary begins, the refrain that is not uniform. There, where the state ceases to exist… but watch a bit, my brothers: don’t you see the rainbow over there and the bridges to the overhuman?”
But before telling them all of this, he spoke of the apes and lunatics who bow at the feet of the “new idol”—the state. He said, “Oh my brothers, do you want to be suffocated by the breath from their putrid mouths and their unhealthy longings? Instead, shatter the windows and save yourselves in the pure air!”
And they—the intellectual vagabonds—shattered the windows and rushed eagerly through the desecrating freedom of the fields, where festive nature wove songs of life; there where the golden crops danced in the wind, kissed by the sun.
From that day forward, they—the subverters—declared themselves outlaws… Enthralled by the seductive charm of freedom won, they almost stayed lying on the ground, resting, when the symbolic murmur coming from the verdant fronds of the mountain called them again, farther… higher… They looked into each other’s eyes. The fire of love flashed in each of their pupils like volcanic lava.
They then understood what the Teacher had told them and, recognizing each other as “kindred spirits,” they all went off toward the peak of the green mountain that was supposed to reveal new life to them.
When their profaning and sacrilegious feet rested on the high summits, the sun was already setting, leaving nothing of itself but vast red bands that resembled magnificent tongues of fire. At that moment, a sad vision passed through all of their minds. They all seemed to see the Teacher’s shadow sinking in those red flames. But in that primitive and desolate silence, they still seemed to hear his voice telling them: “Have no fear. I will rise again with the sun. And now the sunset is ready for you as well, but you too will rise again with the first rays of dawn.”
But, alas, turning back to look at each other, they felt a shudder of terror enshrouding them in a mantle of desolation, since the fire of love no longer flowed like volcanic lava in their pupils. The black wings of melancholy beat violently at the door of their hearts filling them with sadness and sleep.
When the dawn came, with its silvery motes, to find the eyes of the free sleepers, to announce the birth of a new day, they leapt to their feet with an even more fiery flame in their eyes. They sang a hymn to life and focused intensely on the distance.
A few moments passed, and then a howl of dionysian joy poured out from all their throbbing breasts.

The rainbow and the bridge to the overhuman, of which the Teacher had spoken, now rose up majestically, brilliantly from the midst of the murky flames of the christian fog.
Gradually, as the sun lit up the horizon, they came to the realization that those regions were already inhabited by other Creatures. Oh, they even recognized these inhabitants… They saw, in all their tragic beauty, Henrik Ibsen’s creatures, who with the volcanic fire of passion their eyes, terribly destroyed the gangrenous plagues aimed against the I by social prejudice. And through all that this symbolic Ibsenian destruction, it seemed to them that they caught sight of the birth of the overhuman.
With silent minds and hearts on fire, they watch Rubek and Irene rise up from the grave to head to where the white flood was waiting, which, saturated with death, sprouted the eternal light of life. But still they watched. They watched and saw! They saw the “Fisherman”—who lived in the “House of Pomegranates” that Oscar Wilde built in the middle of the misty light that emanated from the rainbow that was rising on the flanks of the overhuman—come out, with his great, irrefutable passion locked in his heart. He launched himself at the priest’s house, the Market square, the rock where a young and incredible Mayulda lives and on to the mountain saturated with baleful devices, where she urged him so that she could seduce him in a diabolical witches’ dance presided over by the One who could do everything before the appearance of the Fisherman.
But the FISHERMAN challenged everyone, defeated everyone, so impelling is  the mad and tenacious desire of his passion. He had to free himself from his soul, the sole obstacle now between him and his heart, since only after this liberation would he be able to freely plunge into the frightening whirlpools of the sea to join his mermaid who lived in the abyss, and who alone could give him the joyous intoxication of love.
Oh, how many things these Intellectual Vagabonds would have seen gleaming between the “rainbow” and the bridges to the overhuman if the uncouth and bestial howl of the vulgar herd—which still vegetates in stagnant waters and grows old without ever renewing itself at the foot of the rocky mountain—had not shaken them, calling them maniacs and lunatics.
A smile of scorn and bitter irony still curled their lips when a red automobile drove ominously through one of the biggest modern cities and, terrible as lightning, propagated a new form of life.
But now I realize that I have wandered. And, worse, in wandering, I have placed myself in bad company… Stirner and Nietzsche, Henrik Ibsen and Oscar Wilde. Is there even a gray automobile? Madmen, degenerates, delinquents, all of them
Oh, luminaries, you save me from the wrath of decent people… And save me yet again from those who don’t take the time to destroy, each day in battle, a bit of this society that oppresses and crushes us, but rather waste their time trying to teach, to impose systems of struggle and thought on those who have tried to learn to struggle and think for themselves. And when their time is not used up in accomplishing all this, it is employed in figuring out how big the lunatic asylums, in which the new rebels against the future society will get locked up, will have to be.
For my part, I find myself in good company with these madmen, and along with one of them, perhaps the best, I cry: “scorn them, scorn the good and the just, since they have always been the beginning of the end.” Oh, how well I have lived in the company of these madmen! How great I find their “madness of destruction”! I assure that I love destructive madness more, far, far more than conserving wisdom.
Yes, yes, leave me with my madmen since I promise you that if the next European revolution denies us the joy of falling wrapped in the delirium of DESTRUCTION, in better times, I will come back to speak of Them, and if there is anything to reproach—perhaps the smallness of their madness?—I will do it and without reserve.

________________________________________
[1] Novatore is not quoting Stirner precisely here, but rather, in part, poetically paraphrasing him.

Source: https://sites.google.com/site/anarchyinitaly/renzo-novatore/intellectual-vagabonds

Μεταμορφώσεις της ταυτότητας στην ποίηση
Το παράδειγμα τον Καβάφη και τον Σεφέρη

—

Ευχαριστώ τα Σύγχρονα Θέματα που μου ζήτησαν να πω κάτι για την «ταυτότητα μου» όπως αυτή δια¬φαίνεται στα ποιήματα και στο μυθιστόρημα που έχω γράψει. Χρειάστηκε πολλές φορές από τα εί¬κοσι μου χρόνια έως τώρα να μιλήσω για το θέμα αυτό, και παρόλο που οι περισσότερες από τις ομι¬λίες μου αυτές δεν έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, δεν θα ήθελα να επαναλάβω όσα έχω ήδη πει.
Ξέρω από κοντά την Αθήνα και αντιλαμβάνομαι πόσο «ενδιαφέρουσα» σας φαίνεται η περίπτωση μου. Σίγουρα σας κάνει εντύπωση πώς γίνεται ένας «Τούρκος» να είναι συνάμα και «Κύπριος». Μακάρι να μην προξενούσε τόση εντύπωση αυτό στην Αθήνα γιατί ίσως τότε να μην ζούσαμε τόσο βαθιά την κυπριακή τραγωδία. Επειδή δεν διστάζω να αποκαλύπτω όλες μου αυτές τις πτυχές, προκαλώ  ερωτήσεις αυτού του είδους σε όσους ‘Έλληνες έχουν αντιφατικές μεταξύ τους εικόνες του τι είναι «Τούρκος», τι «Κύπριος», τι «Μουσουλμάνος» και τι «Ευρωπαίος». Δυσκολεύονται να κατα¬λάβουν πώς μπορώ να είμαι όλα αυτά συγχρόνως (και ως εκ τούτου, τίποτα απ’ όλα αυτά). Εμένα μου φαίνεται, ωστόσο, τόσο φυσική αυτή η κατάσταση, που αδυνατώ κι εγώ με τη σειρά μου να τους κατανοήσω. Θα μπορούσα να γεμίσω ένα ολόκληρο βιβλίο με αναμνήσεις πάνω σ’ αυτό το θέμα και σίγουρα θα συναντούσε το ενδιαφέρον των αναγνωστών… Δεν πρόκειται όμως να τις γράψω! Και αυτό, επειδή έχω βαρεθεί να βλέπω να εξετάζουν όσοι θεωρούν πως ανήκουν οριστικά και αμετάκλητα σε ένα έθνος, σε μία κοινωνία ή σε μία ομάδα σαν αξιοπερίεργο φαινόμενο όσους δεν ανήκουν πουθενά με την πλήρη έννοια της λέξης. Νομίζω μάλιστα ότι αυτό που πρέπει κατ’ ουσία να εξεταστεί είναι αυτή η βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι όσα πλάσματα ανήκουν στο είδος του homo sapiens φέρουν «εκ φύσεως» την ταυτότητα κάποιου έθνους, κοινωνίας η ομάδας, και ότι μάλιστα αλληλοσφάζονται για χάρη της.
Η γοητεία για μένα της «κυπριακής ταυτότητας» στην οποία επιχείρησα να καταφύγω στην πρώ¬τη μου νεότητα ενάντια στη βία του τουρκικού και του ελληνικού εθνικισμού, οφειλόταν στην ιδιαιτερότητα της να είναι στην ουσία ένα είδος «έλλειψης ταυτότητας» η μάλλον μία απροσδιό¬ριστη αναφορά, αδύνατο να οριοθετηθεί, να περιγραφεί με ακρίβεια αφού δεν μπορούσε να αντιπροσωπεύει καμία εξουσία και ανέτρεπε τις εθνικό θρησκευτικές ταξινομήσεις.
Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα (που, όπως λέει ο Καβάφης, «βγήκα στον πηγαιμό για την Ιθά¬κη… και μετά από τόση πείρα») μου είναι πολύ δύσκολο να εξηγήσω ποιος είμαι αναφερόμενος σε μία απόλυτα συγκεκριμένη γνωστή ταυτότητα. Και δεν εννοώ μόνο ότι έχω πολλαπλές ταυτό¬τητες, εθνική, θρησκευτική, φυλετική κ.ο.κ., αλλά και ότι δεν μπορώ τις πολλαπλές μου αυτές «ταυτότητες» να τις περιορίσω σε μία και μόνο διάσταση.

Καλύτερα λοιπόν να πω μερικά λόγια για τη λογοτεχνική μου ταυτότητα. Κανείς συγγραφέας δεν γράφει ποτέ αυτή τη φράση, και φοβόμουν πως θα δυσκολευόμουν να το κάνω. Ας πούμε πως εσείς νομίζετε ότι έχετε μια λογοτεχνική ταυτότητα κάποιος όμως που διαβάζει τα βιβλία σας αλλού και από εντελώς διαφορετική σκοπιά, θα μπορούσε να σας προσδώσει «ταυτότητες» που ούτε κατά διάνοια θα μπορούσατε να διανοηθείτε. Διαβάζοντας λοιπόν, για παράδειγμα τον Καβάφη και το Σεφέρη, τους φαντάστηκα να έχουν πολύ διαφορετικές ταυτότητες από αυτές  που οι ίδιοι κατ’ αρχήν υιοθετούσαν. Αν ζούσαν, ίσως και οι δύο να αντίκρουαν πολλές απ’ τις κρίσεις μου. ‘Έστω. Εγώ κάνω μια δική μου ανάγνωση.

Ό Καβάφης όσο μπορεί να θεωρηθεί Νεοέλληνας, τόσο μπορεί να θεωρηθεί και ως εξελληνι-σμένος αρχαίος Αιγύπτιος. Στο ποίημα του «Μύρης, Αλεξάνδρεια του 340 μ.Χ.», για παράδειγμα  όπου τονίζει την «διαφορά» του σε σχέση με την Ορθοδοξία υπάρχουν αναφορές στο Σεράπιον  στην αρχαία θρησκεία και στο Βιβλίο των Νεκρών. Αλλά μήπως και στο ποίημά του «Η Πόλις»  δεν υπάρχει η χαρακτηριστική πεποίθηση των μουσουλμάνων Αιγυπτίων πως οτιδήποτε κά¬νει στη ζωή του ο άνθρωπος είναι εκ των προτέρων γραφτό σαν να ήταν χαραγμένο πάνω σε πέ¬τρα (δηλαδή «Makdür»); Έτσι φωτίζεται η σχέση του Καβάφη με την πέτρα και τις τελετουργίες του άλλου κόσμου, με το τόσο αγαπημένο του σκοτάδι, τα κρυφά σημάδια με λίγα λόγια η σχέ¬ση του με το θάνατο.

Αυτό που με επηρέασε περισσότερο στον Καβάφη είναί το ότι κάθε του ποίημα είναı στην κυ¬ριολεξία μία επιτύμβια επιγραφή. Και ο ίδιος κάθεται, όμοιος φαραώ, μέσα στην πυραμίδα αυ¬τή, τη σχολαστικά καθαρή και μετρημένη όπως η ποίησή του, ανάμεσα σε πράγματα λεπτοδουλεμένα  με τεχνική κοσμήματος, κι ανθρώπους απομεινάρια ακόμα και της Ελληνιστικής εποχής, που όσο κι αν οι άλλοı δεν τους πρόσεξαν, εκείνος διέκρινε τη λάμψη τους και τους ταρίχευσε. Δεν είναί ούτε ζωντανός ούτε νεκρός. Όπως οι χαραγμένες στις ταφόπετρες λέξείς της αθανα¬σίας είναι το πριν και το μετά.

Ακόμα και στα ομοφυλοφιλικά βιώματα του Καβάφη μπορεί όποιος θέλει να βρει ίχνη κάποι-ας αιγυπτιακής «ταυτότητας»! Λάμνει στις νυχτερινές του διαδρομές μες στον υπόγειο ποταμό προς τους (ημι-) θεούς. Δίκη και θάνατος το τέλος κάθε διαδρομής. Μέσα στη νύχτα λαμπυρί¬ζουν μάτια ζώων, κυλά το αίμα μετά το σμίξιμο της σάρκας, κι έπειτα ξανά- γεννιούνται όλα πάλι με τον ήλιο… Χάρη στη ζωντανή της σχέση με το θάνατο κατάφερε από μία άποψη η ποί¬ησή του να αποκτήσει τόση διάρκεια και οικουμενικότητα. Δεν επαρκεί όμως αυτό για να εξη¬γήσει τι τον διαφοροποιεί τόσο από τους υπόλοιπους ‘Έλληνες ποιητές, η αιγυπτιακότητα του ωστόσο το εξηγεί.
Ο χώρος όπου δημιουργείται και συγχρόνως αντανακλάται η οποιαδήποτε «ταυτότητα» του συγ¬γραφέα είναι η γλώσσα του. Αλλά όσο η λογοτεχνία της Αγγλίας ιδιοποιείται την πληθώρα των αγγλικών ιδιωμάτων, τόσο οι λογοτεχνίες της Ελλάδας και της Τουρκίας, μην έχοντας ακόμη ξε¬περάσει το στάδιο του εθνικισμού, παραμένουν στην πλάνη τους ότι υπάρχει μία μόνο «τουρκι¬κή» ή «ελληνική» γλώσσα στον κόσμο. Κι όμως εγώ, διαβάζοντας καμιά φορά τον Καβάφη σκέ¬φτομαι πως μοιράζομαι μερικές φορές μαζί του την ίδια μητρική γλώσσα. Επειδή στη διασπορά γενικά διατηρείται με ιδιαίτερη μέριμνα η αίσθηση της παλαιάς γλώσσας, και δημιουργούνται συνεχώς νέες αποχρώσεις χάρη στις λέξεις που έρχονται από άλλες γλώσσες… Θα τολμήσω μά¬λιστα να υποστηρίξω πως στο ποίημα «Ο ήλιος του απογεύματος» εγώ μπορεί να αισθάνομαι πο¬λύ περισσότερο τις συνδηλώσεις της πρώτης εκείνης λέξης «Την κάμαρην αυτή…», από έναν Αθηναίο ‘Έλληνα που δεν χρησιμοποιεί και τόσο αυτή την κάπως «παράξενη» λέξη! Η λεβαντί¬νικη αυτή λέξη αντί για τη λέξη «δωμάτιο/oda» είναί γνωστή σε όλο το Λεβάντε. Ναι, όπως θα καταλάβουν αμέσως οι αναγνώστες ενός κατ’ εξοχήν περιοδικού κοινωνικών επιστημών όπως τα Σύγχρονα Θέματα ισχυρίζομαι πως παρόλο που οι υποτιθέμενοι προοδευτικοί εθνικισμοί του Τρίτου Κόσμου εμμένουν στην ομοιογενή και απολυταρχική κουλτούρα του εθνικού κράτους, εξακολουθεί να ζει, τουλάχιστον στην ποίηση, ένας χώρος που λέγεται Λεβάντε.

(Αφήστε με να διατυπώσω τώρα μία εικασία όσον αφορά το ποίημα του Καβάφη που έχει τον τούρκικο τίτλο «Dünya Güzeli». Στα τουρκοκυπριακά και στην τουρκοκυπριακή λαογραφία η Dünya Güzeli είναι η Αφροδίτη. Στα μουσουλμανικά σπίτια της Κύπρου ήταν πολύ διαδεδομέ¬νη η συνήθεια να κρεμούν το πορτραίτο μιας ανώνυμης γυναίκας με μεσαιωνική ανατολίτικη ενδυμασία που είναί γνωστή ως η Αφροδίτη. Στα τουρκικά της Τουρκίας η λέξη «Dünya Güzeli» δεν έχει την ίδια έννοια ούτε τις ίδιες συνδηλώσεις. Ως γνωστό, πολλοί Τουρκοκύπρι¬οι έχουν αιγυπτιακή καταγωγή. Στα χέρια τους βρίσκονται άλλωστε ακόμα και σήμερα οι θα¬λάσσιες μεταφορές με την Αίγυπτο. Μπορεί, ποιος ξέρει, τα χρόνια που η Κύπρος και η Αίγυπτος  ήταν αγγλικές αποικίες, να συνάντησε ο Καβάφης κάποιον Τουρκοκύπριο, και να άκουσε απ’ αυτόν για την «Dünya Güzeli». Μιλώντας βεβαίως για την Αφροδίτη, και την ηδονιστική ιστορία της Νήσου! )

Ας έρθω τώρα στον Σεφέρη, τον άξιο τεχνίτη που ξανάπλασε απ’ την αρχή τους μύθους τον Ελληνισμού  με τη σημερινή έννοια της λέξης, και που για το λόγο αυτά προσπαθεί να διαχωρίσει τον εαυτό του από τη «Μουσουλμανική Ανατολή». Και ιδιαίτερα από τους Τούρκους. Κατά παράδοξο  δηλαδή τρόπο από το ίδια το μέρη όπου γεννήθηκε! Η σχέση του Σεφέρη με το θέμα του εξευρωπαϊσμού, μου φέρνει πάντα στο νου τους Türkiγeli /Τουρκιελήδες,1 Τούρκους διανοουμένους. Κι όμως όταν ο Σεφέρης υπηρετούσε διπλωμάτης στην Άγκυρα έμεινε αδιάφορος απέναντι στην τουρκική ποίηση και λογοτεχνία. Ούτε και στην Κύπρο στάθηκαν το μάτια του (όπως δείχνουν οι φωτογραφίες του) στα τουρκικά και μουσουλμανικά σύμβολα.

Παρ’ όλα αυτά εγώ θα ισχυριστώ πως έχει επηρεαστεί από τουρκικές πηγές και άλλες προερχόμενες από την Ανατολή (με τη διπλή έννοια της «Ανατολίας» και της «Μικράς Ασίας»). Και είναι ευδιάκριτη αυτή η επιρροή στο «Μυθιστόρημα» (ένα ποίημα που έχω διαβάσει περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο από το 1974 και μετά). Η ποίηση του Σεφέρη στηρίζεται σε λεπτομέρειες συρμένες από τη φύση και το χώρο, σε έντονα οπτικά σύμβολα κάτι που σχετικά σπάνια συναντάται στους Τούρκους ποι¬ητές, και γι’ αυτό θα έλεγε με μια πρώτη ματιά κανείς πως δεν υπάρχει καμία συγγένεια μεταξύ τους. Ωστόσο, τόσο στα τούρκικα παραμύθια και τους μύθους της Ανατολίας, όσο και στους Τούρκους διη-γηματογράφους και μυθιστοριογράφους του Αιγαίου και της Μεσογείου, υπάρχει αυτό το είδος μαγικής, μυθικής και γεμάτης οπτικά στοιχεία αφήγησης, που συναντάμε στο Σεφέρη. Στα παλιά έμμε¬τρα τουρκικά παραμύθια της Ανατολής η πλοκή δεν εκτυλίσσεται τόσο σε κάστρα και σεράγια  όσο σε σπηλιές, κοιλώματα βράχων, στέρνες και πηγάδια. Επιπλέον επειδή, όσοι αναχωρούν, στην πραγματικότητα παραμένουν πάντα στο ίδιο μέρος, επαναλαμβάνεται σταθερά στα παραμύθια αυτά η φρά¬ση «Az gittik, uz gittik, bir arpa boyu gittik» 2. Είναι αδύνατο δηλαδή να έχουν διεισδύσει κατά κάποιο τρόπο στην ποίηση του στοιχεία από παρόμοια μικρασιάτικα τραγούδια και παραμύθια καθώς και από άλλες προφορικές τούρκικες αφηγήσεις που είχε ακούσει στα παιδικά του χρόνια;

Ο Σεφέρης όμως δεν θέλει να τον δούμε σαν παιδί που πάγωσε στη θέα του λεηλατημένου του σπιτιού στην Σμύρνη, στις Κλαζομενές. Αναζητεί καταφύγιο σε μία ιστορία χωρίς ανθρώπους, που θα σκιάσει τις μνήμες των συγκεκριμένων βιωμάτων του. Μας μαγεύει η τσίχλα που έκτισε τη φωλιά της μες στον αρχαίο ναό. Προσπαθεί να μας πείσει πως συνεχίζει, σαν αρχαίος Έλληνας  ήρωας τη δική του Οδύσσεια.

Ο Σεφέρης επαναλαμβάνει με μεγάλο ενθουσιασμό τα λόγια του Μακρυγιάννη προς τους στρατιώ¬τες που προσπαθούν να πουλήσουν αρχαία ελληνικά αγάλματα στους Ευρωπαίους («Αυτά, και δέκα χιλιάδες τάλαρα να σας δώσουνε, να μην το καταδεχτείτε να βγουν από την πατρίδα μας. Γι’ αυτά πο¬λεμήσαμε»). Έτσι, η μυθική ποίηση που δημιουργεί ο Σεφέρης για να ζωντανέψει τα ανώνυμα πέ¬τρινα αγάλματα που έχουν απομείνει απ’ τους αρχαίους Έλληνες, επιβάλλεται στις άλλες συγκεκαλυμμένες του ταυτότητες. Ενώ η καβαφική ποίηση, που για να ανακαλέσει μία-μία χωριστά τις μνήμες  του ζωντανού αγγίγματος των αγαπημένων, Αράβων, Τούρκων ή Εβραίων, τις μεταμορφώνει με το στίχο σε πέτρινα αγάλματα αφήνει να αναδυθούν καθαρά οι άλλες ταυτότητες του ποιητή.

Ο τρόπος του γεννημένου Οθωμανού υπηκόου Σεφέρη, αντίθετα από εκείνον του Αιγυπτιώτη Βρετανού υπηκόου Καβάφη, ακόμα και ο αρρενωπός του τόνος και ο «θεϊκός» τρόπος ομιλίας αναγγέλλει ταυτότητα ανθρώπου, «γεννημένου στην Τουρκία»! Πώς λοιπόν να μην είναι ένας από τους πλέον δημοφιλείς ποιητές στην Τουρκία από το 1970 και μετά;

Όσο για μένα, Κύπριο υπήκοο, που γράφει στα τουρκικά, ζει στη Μεγάλη Βρετανία και πηγαι¬νοέρχεται ανάμεσα σε διάφορες πόλεις, μάλλον καμία χώρα ή κανένα έθνος δεν με θεωρεί πραγματικά δικό της ποιητή. Ούτε κι εγώ μπορώ να ταυτιστώ πλήρως με την ταυτότητα κανενός τους. Παρόλα αυτά (ή μάλλον εξαιτίας τους) κάπου βαθιά μέσα μου, άλλες φορές ανοικτά, όπως ο Καβάφης στη χαμένη Αλεξάνδρεια άλλοτε κεκαλυμμένα όπως ο Σεφέρης στη χαμένη Σμύρνη, ανήκω κι εγώ σε μια χαμένη Λευκωσία… Και όπως κι εκείνων, χώρος της δικής μου ταυτότη¬τας μπορεί να είναι πλέον μόνο η ποίησή μου…

—

Μετάφραση από τα αγγλικά
Ανθή Καρρά

***

Σύγχρονα Θέματα, Τεύχος 68 – 69 -70 Αθήνα Μάρτιος – Ιούλιος 1998

Θωμάς Τσαλαπάτης

Το ξημέρωμα είναι σφαγή κύριε Κρακ

(Εκάτη, 2011)

Απόηχος

Ο κύριος Κρακ δεν μπορεί να κοιμηθεί. Μια ορδή Ούννων τον εμποδίζει. Κάθε νύχτα η ίδια ιστορία τον εξαντλεί. Ο ίδιος θόρυβος τραβάει τα σκεπάσματα, ο ίδιος θόρυβος ανοίγει τα φώτα, ανοίγει τα μάτια. Οι οπλές των αλόγων τους χαράσσουνε το πλακόστρωτο. Αχνός βγαίνει από τα θυμωμένα τους ρουθούνια. Θωριές αυστηρές και σιδερόφραχτες κάνουν το αίμα να παγώνει. Καθαρίζοντας τις λάμες τους από τα ανθρώπινα υπολείμματα, κάνουν το αίμα να παγώνει.

Φασαρία όταν τροχίζουν τα ξίφη τους και φασαρία όταν τρώνε ωμό κρέας, φασαρία όταν ορμάνε ουρλιάζοντας και φασαρία όταν βιάζουν τους καλογέρους. Όταν καίνε χωριά φασαρία, και φασαρία όταν χτίζουνε τις αυτοκρατορίες τους. Φασαρία κυρίως, όταν μεθυσμένοι την ημέρα των γάμων τους πνίγονται από το αίμα της σπασμένης τους μύτης, ενώ κοιμούνται ένα όνειρο πηχτό.

Βέβαια όλα  αυτά συνέβησαν το 450 μ.Χ., αιώνες δηλαδή πριν ο κύριος Κρακ ξαπλώσει.

Γίγαντες

στο γίγαντα

Τζον Κάκτο

Ο κύριος Κρακ συνάντησε έναν γίγαντα 50 εκατοστών.

—Δεν θα περάσεις, κύριε Κρακ, του είπε.

Εκείνος δεν μίλησε, τρομαγμένος στάθηκε να τον κοιτάζει.

—Δεν θα περάσεις γιατί σου φράζω το δρόμο, κύριε Κρακ.

(Θα μπορούσα ίσως να αντισταθώ, αλλά, αλήθεια, ποιος τολμάει να τα βάλει με έναν γίγαντα; σκέφτηκε ο κύριος Κρακ.  Ίσως να τον αιφνιδιάσω με μια γρήγορη κίνηση, ένα απότομο τίναγμα, ένα Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός. Φοβάμαι τους γίγαντες, πάντα φοβόμουν τους γίγαντες, σκέφτηκε ο κύριος Κρακ.)

—Θέλω να σου εξομολογηθώ κάτι, κύριε Κρακ. Φαίνεσαι άνθρωπος που ξέρει πολλά και θέλει να μάθει ακόμα περισσότερα. (Σε αυτό το τελευταίο ο κύριος Κρακ είχε κάποιες αντιρρήσεις αλλά αποφάσισε να μη μιλήσει.)

Ήμαστε μικροί, πολύ μικροί τότε. Μόλις 3 εκατοστά. Αχ, μέσα στο χώμα, η ζωή μέσα στο χώμα, μακριά από ψεύτικες ανέσεις, ανατομικές πολυθρόνες, ασφαλιστές, βουλωμένους νιπτήρες, σαββατιάτικες εξόδους.

Την άνοιξη μαζεύαμε χορτάρια και τα βράζαμε. Το καλοκαίρι που τα χόρτα ξεραίνονταν μαζεύαμε χώμα και το βράζαμε (δεν το τρώγαμε, απλώς το βράζαμε.) Το χειμώνα στην πόλη τρώγαμε τσιμέντο. Στη γεύση μάλλον μοιάζει με το χώμα, αλλά είναι λίγο πιο βαρύ στη χώνεψη. Το φθινόπωρο δεν τρώγαμε τίποτα. Το τίποτα είναι ελαφρύ στη χώνεψη, αλλά κολλάει στα δόντια.

Μια μέρα, ξαφνικά μεγαλώσαμε. Αυτοί που μας υποσχέθηκαν πως δεν θα πληγωθούμε είπανε ψέματα. Από τότε, όποτε βλέπουμε μυρμήγκια, τα λιώνουμε με τους αντίχειρές μας. Ο φθόνος οδηγεί τις κινήσεις μας.

Ο γίγαντας σε αυτό το σημείο σώπασε μελαγχολικός. Συνέχισε μετά από λίγο:

—Τώρα μπορείς να περάσεις, κύριε Κρακ.

του είπε, ανοίγοντάς του το δρόμο.

Το κουτί

Έχω ένα μικρό κουτί που πάντα μέσα του κάποιον σφάζουν.

Λίγο πιο μεγάλο από κουτί παπουτσιών. Λίγο πιο άχαρο από κουτί με πούρα. Δεν ξέρω ποιος, δεν ξέρω ποιον, μα κάποιον σφάζουν. Και ήχος δεν ακούγεται (εκτός από τις φορές που ακούγεται). Το τοποθετώ στη βιβλιοθήκη, στο τραπέζι όταν θέλω να περνώ τις ώρες μου κοιτάζοντάς το, μακριά από τα παράθυρα να μην το κιτρινίσει ο ήλιος, κάτω από το κρεβάτι μου όταν θέλω να νιώσω άτακτος. Μέσα του κάποιον σφάζουν, ακόμη και όταν στο σπίτι μας έχουμε γιορτή, ακόμα και την Κυριακή, ακόμα και όταν βρέχει.

Όταν βρήκα το κουτί –δε θα πω πώς, δε θα πω πού–, το έφερα με ικανοποίηση σπίτι. Την ώρα εκείνη νόμιζα πως θα άκουγα τον ήχο της θάλασσας. Όμως, εκεί μέσα γίνονται σφαγές.

Άρχισε να με αρρωσταίνει η φασαρία, η γνώση των συμβάντων, τα γεγονότα μέσα στο κουτί. Η παρουσία του άρχισε να με αρρωσταίνει. Έπρεπε να δράσω, να απελευθερωθώ, να ηρεμήσω, να κάνω ένα μπάνιο. Αποφάσεις έπρεπε να παρθούν.

Έτσι, το ταχυδρόμησα σε έναν φίλο˙ έναν φίλο που έχω μόνο για να του κάνω δώρα. Τύλιξα το κουτί με αθώο πολύχρωμο χαρτόνι, έδεσα το χαρτόνι με αθώα πολύχρωμη κορδέλα. Μέσα στο κουτί με τα γράμματα υπάρχει ένα κουτί και μέσα στο κουτί αυτό κάποιον σφάζουν. Στο γραμματοκιβώτιο περιμένει να φτάσει στα χέρια ενός φίλου. Μια φιλία που συντηρώ απλώς για να κάνω δώρα.

—

Ποίημα ενός κακού ανθρώπου

‘’Τώρα, οι μέρες μου περνάνε ήρεμα και τη νύχτα κοιμάμαι αμέριμνος και βαθιά’’

Τζακ Λόντον, Ο  Φεγγαροπρόσωπος

Πρώτα της κόψαμε την καλημέρα.

Αργότερα της κόψαμε το κεφάλι.

Η Μαντάμ ντε Σταλ είχε ένα μεγάλο καπέλο,

τρεις γάτες και ένα καλάθι γεμάτο σαύρες που νυστάζουν.

Ήταν μία απ’ αυτές τις γυναίκες,

τις στιβαρές γυναίκες,

τις γυναίκες με τις μεγάλες λεκάνες,

έτοιμη να γεννήσει μια λεγεώνα αγουροξυπνημένων,

έτοιμη να συγκρουστεί με τα τροχοφόρα,

βλέποντας τη λαμαρίνα τους να τσαλακώνεται

ενώ αυτή θα ξεφύγει με λίγες μοναχά γραντζουνιές

και ίσως ένα ελαφρό χαμόγελο ικανοποίησης.

Ζωή γεμάτη μουγκρητά, κάλους και σώμα.

Ω, ζωή, με τα μπράτσα σου κρεμασμένα,

άπλωσε στο πάτωμα τις πλαστικές σου σακούλες

πάνω τους τώρα θα περπατήσει

μια σιωπή στραβοκάνα,

την ώρα που κοιτάς, μόνο κοιτάς και απλά κοιτάς.

Μα, πρώτα την καλημέρα

και αργότερα το κεφάλι.

Παλιά απειλή της νωπής μου αρχαιολογίας,

επιτέλους ξεμπερδεύω μαζί σου.

Αραιωμένο αίμα παλιά μου συγγένεια.

Παράλογε φόβε των παιδικών μου χρόνων και φόβε απόλυτε.

Επιτέλους αναγνωρίζω το μέτρο σου.

Επιτέλους μετράω την πτώση σου.

Στον κήπο

Της Μάγδας

Ήταν κάποτε, θυμάμαι, το σπίτι μου ήσυχο. Λίγη μόνο φασαρία ερχόταν και αυτή από τα έξω του κήπου. Προβλήματα με τους γείτονες δεν είχαμε ποτέ. Ήταν η μικρή περιφραγμένη φύση που ονόμαζα σπίτι, και η ησυχία ο καρπός της. Αλλίμονο, η αλλαγή αλλάζει το “κάποτε” χωρίς καν να ρωτήσει…

Φύτρωναν εκεί στην άκρη του κήπου. Μόνο στην άκρη για αρχή, μετά άρχισαν να εξαπλώνονται. Λέγαμε πως ήτανε μανιτάρια, ακόμα και όταν το σχήμα ή το μέγεθος άρχισαν να μην ταιριάζει. Οι υποψίες μας γεννήθηκαν μόλις βγήκαν οι πρώτες τρίχες. Ύστερα πύκνωσαν σχηματίζοντας περίεργες κομμώσεις. Σταυρωτές, κοτσίδες, αλογοουρές, σύνθετες κουπ και περίεργα χτενίσματα. Ήταν κεφάλια. Πρώτα στην άκρη του κήπου και ύστερα άρχισαν να εξαπλώνονται. Κεφάλια με μάτια κλειστά, να κοιμούνται με μια κλήση ελαφριά, να ανασαίνουν την ησυχία του κήπου μας.

Στην αρχή νομίσαμε πως ήταν κλαδιά. Δέντρα που φυτρώνουν από πάνω προς τα κάτω για να κερδίσουνε χρόνο. Δεν άργησε η μέρα που φύτρωσαν τα πρώτα δάχτυλα και μπορούσες εύκολα να ξεχωρίσεις: αγκώνας, καρπός, παλάμη. Ήτανε χέρια. Αυτά στην άλλη γωνία του κήπου, απέναντι από  το σημείο που ξεκίνησαν τα κεφάλια.

Ήταν δύσκολο το πρωινό που όλα γίναν ξεκάθαρα. Μέσα στο σιωπηλό ξημέρωμα, τα πλησιάσαμε μουδιασμένοι. Τα κεφάλια άνοιξαν απότομα τα μάτια τους, όλα ταυτόχρονα. Άρχισαν να φωνάζουν, να τσιρίζουν, να βλαστημούν και να σφυρίζουν. Τα χέρια άρχισαν να χειρονομούν, να χειροκροτούν για να επευφημήσουν ή να ειρωνευτούν, να κλέβουν πορτοφόλια, να πετούν πέτρες στα πουλιά. Και ήταν ακατανόητος ο νόμος τους όταν χειρονομούσαν… Μαζί με τα κεφάλια έπλεκαν φασαρία και σύγχυση.

Και η φασαρία συνέχισε για μέρες. Η κατάσταση δεν ήταν βιώσιμη, κάτι έπρεπε να κάνω… με καταλαβαίνετε. Άρχισα να κόβω τα κεφάλια, να κλαδεύω τα χέρια. Ξεκίνησαν τα ουρλιαχτά, οι απειλές, οι υψωμένες γροθιές που υπόσχονταν εκδίκηση. Απίστευτος σαματάς. Ένα κεφάλι μού είπε ένα μοιρολόι για να το λυπηθώ. Κάποια χασμουριόνταν γεμάτα αγωνία. Ένα έκλαψε τόσο πολύ που γέμισε την λακκούβα του με δάκρυα και πνίγηκε. Μα o αριθμός τους ξεπερνούσε τις δυνάμεις μου. Μάζεψα τα παιδιά της γειτονιάς. Τους είπα πως όποιος μαζέψει τα περισσότερα κεφάλια θα κερδίσει ένα μπρελόκ, όποιος μαζέψει τα περισσότερα χέρια ένα λούτρινο λαγό. Στην αρχή έμοιαζε εύκολο, μέχρι να αρχίσουν οι δαγκωνιές και τα χαστούκια. Τα μελανιασμένα παιδιά έχουν θυμωμένους γονείς και εκείνοι δείχνουν εμένα. Η περίεργη χλωρίδα έμεινε. Ζητά τις μέρες και τις νύχτες μας. Την ησυχία και τη ροή των πραγμάτων μας.

Μια μέρα δέχτηκα μια επίσκεψη. Δεν συνηθίζω να δέχομαι επισκέψεις. Τις βρίσκω εκνευριστικές και καταχρηστικές. Η συγκεκριμένη ήταν και από τα δύο. Ένας αντιπρόσωπος από την πόλη. Είχε ακούσει για την περίεργη σοδειά μου. Είχε έρθει να πουλήσει. Καπέλα και γάντια. Βρήκα ηλίθια την πρόταση.

—Φύγετε, κύριε, του είπα, απλώς φύγετε.

Μου έριξε ένα χαστούκι και έφυγε.

Συνέχισα να κόβω κεφάλια και να κόβω κεφάλια και να κλαδεύω χέρια. Το αίμα έκανε το χορτάρι να φυτρώνει κόκκινο και η όψη του μου μάτωσε την καρδιά. Άρχισα να στεναχωριέμαι… Οι άνθρωποι που μαζεύονταν στην άκρη του κήπου για να δουν το θέαμα το παρατήρησαν. Παρατήρησαν πως είχα κουραστεί. Παρατήρησαν πως είχα γεράσει. Έπρεπε να είμαι 42. Μα από τότε που άρχισε αυτή η κατάσταση πολλά είχανε αλλάξει. Πριν από ένα μήνα κοντά έσβησα 63 κεράκια. Τα κεφάλια (και τα χέρια επίσης) έχουνε θεριέψει. Απέκτησαν αλαζονικότητα, μια αίσθηση υπεροχής απέναντι στις αργές μου κινήσεις, απέναντι στη μακρόσυρτη σφαγή μου. Τρώνε το γρασίδι, βγάζουν κραυγές στη μαύρη νύχτα, ξυπνούνε τους κόκορες, αυτοί μπερδεύονται, κακαρίζουν σε λάθος ώρες και ξυπνούνε εμένα. Τη μέρα τα άθλια στόματά τους τραγουδάνε απαίσια άσματα της εποχής και δεν με αφήνουν ούτε να αναπνεύσω από τα νεύρα. Τότε βγαίνω και κόβω κεφάλια. Προσπάθησα να βρω μια λύση λιγότερο βίαιη. Να πείσω τα χέρια να κλείσουν τα στόματα των κεφαλιών. Τουλάχιστον τη νύχτα. Τους υποσχέθηκα μανικιούρ και όργανα γυμναστικής να δυναμώσουν. Αυτά όχι μόνο δεν συμφώνησαν, αλλά άρχισαν να μου πετούνε πέτρες –τι αιώνας χεριών!. Άρχισα να ερημώνομαι.

Ξέπνοος, καμιά φορά κάθομαι σε κάποια πέτρα –διαλεγμένη με προσοχή, ώστε να βεβαιωθώ πως δεν είναι κεφάλι. Τότε αρχίζω να τους μιλώ με εξάντληση και παράπονο, να ακούω την άποψή τους. Στην αρχή περιορίστηκαν στο να με φτύνουν και στο να μου βγάζουν τη γλώσσα.  Στη συνέχεια απλώς με ειρωνεύονταν, αλλά τελικά καταφέραμε να μιλήσουμε. Δεν έλεγαν παράλογα πράγματα, οι απόψεις τους ήταν κατά βάση συντηρητικές –όπως συμβαίνει συχνά με ανθρώπους με τόσο βαθιές ρίζες–, αλλά τουλάχιστον δεν ήταν ακραίες. Ελαφρώς βαρετά και κοινότοπα κεφάλια. Ξανθά, μελαχρινά, μερικά καραφλά άλλα με το μαλλί δανεικό, επί το πλείστον ωοειδή.

Τελικά συμφιλιωθήκαμε. Η γυναίκα μου χτενίζει τα κεφάλια. Τα περιποιείται, τα λούζει, καθαρίζει τα αυτιά τους, πλένει τα δόντια τους. Βλέπετε δεν είχαμε ποτέ παιδιά, γεγονός που μέχρι σήμερα έβλαπτε τη σχέση μας. Αλλά τώρα όλα πάνε καλά. Πού και πού μόνο, κόβω κανένα, έτσι για να θυμηθούμε τα παλιά. Η γυναίκα μου τότε με επιπλήττει χαριτωμένα και τα υπόλοιπα κεφάλια γελούν φιλικά. Έτσι τελειώνει η ιστορία αυτή, με μια οικογένεια ευτυχισμένη και έναν κήπο όλο χαμόγελα. (Α ναι, και για να μην το ξεχάσω, τα χέρια ξεράθηκαν.)

Η νύχτα που απαγάγαμε τον Ζακ Πρεβέρ

στο Γιάννη Στίγκα

Ήταν η νύχτα όμορφη και απαλή,

με λίγα σύννεφα και με πολλή βροχή.

Ήταν η νύχτα όμορφη,

με λίγη ησυχία και με πολλή σιωπή.

Ήταν η νύχτα που απαγάγαμε τον Ζακ Πρεβέρ.

Ένα σχέδιο έξυπνο και καλοκουρδισμένο. Επιμονή στην ακρίβεια και ο αιφνιδιασμός εξασφαλισμένος.

Μια εύκολη δουλειά για κάθε αναγνώστη.

Έτσι κι έγινε.

Τον αρπάξαμε στη στροφή του νυχτωμένου δρόμου.

Φιμωμένο τον φορτώσαμε στο πορτμπαγκάζ.

Τον πήγαμε στο παλιό, έρημο ελαιοτριβείο.

Και ύστερα μείναμε μόνοι μας.

—Γιατί με απήγαγες;

—Δεν ξέρω.

(σιωπή)

—Ζακ Πρεβέρ,  τι γνώμη έχεις για τις ανθρώπινες σχέσεις;

—Ααα, δύσκολο πράγμα πολύ οι ανθρώπινες σχέσεις…

(ησυχία)

— Ζακ Πρεβέρ, πες μου ένα τραγούδι

—Έχω χρόνια να τραγουδήσω…

(σιωπή)

—Περνάνε οι μέρες, δεν θα ζητήσεις λύτρα;

—Δεν το σκέφτηκα…

(ησυχία)

— Μα πρέπει, να ζητήσεις λύτρα, αλλιώς ποιο το νόημα να μ’ απαγάγεις;

—Από ποιον να ζητήσω λύτρα, είσαι χρόνια τώρα νεκρός…

(σιωπή)

—Από τον εκδότη μου;

—Χμμ

—Από την ιστορία της λογοτεχνίας;

—Χμμ

—Ζακ Πρεβερ, έχω γράψει ένα ποίημα. Θες να το δεις;

—Μ’ ακούς;

—Μ’ ακούς;

(Σιωπή)

(ησυχία)

(σιωπή)

Και έτσι καθόμαστε,

αντικριστά σε δυο καρέκλες,

χρόνια τώρα, αμήχανα,

με τον καιρό να στάζει ανάμεσά μας

προσπαθώντας να αποφύγουμε

ο ένας το βλέμμα του άλλου.

—

Κρίση

—

ΚΑΤΗΦΕΙΑ, ΖΟΦΟΣ και ανασφάλεια πλανιώνται πάνω από την ελληνική κοινωνία. Το πρόγραμμα σταθεροποίησης που επέβαλαν ΔΝΤ και Ευρωπαϊκή Ένωση γίνεται αντιληπτό ως απειλή για τα «κοινωνικά κεκτημένα» της Μεταπολίτευσης και κουρελιάζει οριστικά εκείνη την καταναλωτική ευφορία που συνεπήρε επί τρεις περίπου δεκαετίες μικροαστικά και μεσαία στρώματα, λαθρεπιβάτες στο τραίνο της ευρωπαϊκής «ανάπτυξης» που πίστεψαν ότι έχουν απεριόριστο ελευθέρας στον επί πιστώσει παράδεισο μιας ιλουστρασιόν Δύσης. Με κουτοπόνηρη αμεριμνησία αφέθηκαν να ξεγελαστούν από ανενδοίαστες πολιτικές ηγεσίες, σάρκα εκ της σαρκός τους άλλωστε, για τις οποίες είναι εδώ και μισό αιώνα τουλάχιστον ––και ανεξαρτήτως πολιτικών αποχρώσεων–– άρθρο πίστεως το «ανήκομεν εις την Δύσιν». Ιδού λοιπόν τα επίχειρα της υπολογιστικής δουλικότητας, η δίκαιη αμοιβή τού υποτακτικού που έχει κάνει τέχνη τον προσεταιρισμό των ισχυρών με την ελπίδα ότι θα καρπωθεί και ο ίδιος ένα περίσσευμα ισχύος.

Ασφαλώς η ελληνική κοινωνία έπρεπε να πληρώσει. Για τί πράγμα όμως, είναι το κρίσιμο ερώτημα. Για την ανευθυνότητα, την αναξιοπιστία, τον παρασιτισμό της, λένε ορισμένοι, τα «τριτοκοσμικά» της χαρακτηριστικά – την έλλειψη δηλαδή εκείνης της ορθολογικότητας που θα την έκανε αντάξια του «ανεπτυγμένου κόσμου» στον οποίον φιλοδοξούσε να συμμετάσχει. Ξεχνούν όμως να μας πουν ποιος εξώθησε, και με ποιους εκβιαστικούς τρόπους, μία κοινωνία πρότινος στερημένη και τραυματισμένη από τον εμφύλιο διχασμό, την αμερικανοκίνητη δικτατορία και την ταπεινωτική ΝΑΤΟϊκή κηδεμονία στην υιοθέτηση των μοντέλων της παγκόσμιας αγοράς και σ’ εκείνες τις καταναλωτικές συμπεριφορές που απαιτούσε η αναπαραγωγή του διεθνοποιούμενου κεφαλαίου· ποιος κατέστρεψε την παραγωγική της αυτάρκεια εντάσσοντάς την σ’ έναν πανευρωπαϊκό (αναπόσπαστο τμήμα τού παγκόσμιου) καταμερισμό εργασίας, εξαρθρώνοντας τις αγροτικές της υποδομές, τη μικρή κατά τόπους παραγωγή και τις άτυπες συναλλακτικές σχέσεις, για να την μεταμορφώσει σε εξάρτημα της παγκόσμιας τουριστικής βιομηχανίας, κέντρο διοίκησης επιχειρήσεων και κόμβο χρηματιστικών και χρηματιστηριακών δραστηριοτήτων για την Ανατολική Μεσόγειο, τα Βαλκάνια ή και την υπόλοιπη Ανατολική Ευρώπη – στην προοπτική τού οποίου σχεδιασμού χρηματοδοτήθηκαν φαραωνικά προγράμματα όπως τα μεγάλα έργα στην Αττική, η είσοδος στην ΟΝΕ και το όνειδος της Ολυμπιάδας του 2004· ποιος εξώθησε σε εγκληματικά ανεξέλεγκτο δανεισμό την οικιακή οικονομία, όπως τηρουμένων των αναλογιών και τον ίδιο τον κρατικό προϋπολογισμό, πέραν της ενδημικής διαφθοράς και κακοδιαχείρισης που απλώς επιδείνωσαν την κατάσταση κι επιτάχυναν μια εξέλιξη η οποία ήταν εν πολλοίς δρομολογημένη: διότι όσο απελπιστική κι αν παρουσιάζεται η κατάσταση της ελληνικής οικονομίας σήμερα, η Ελλάδα κάθε άλλο παρά μόνη βρίσκεται στο ικρίωμα του δημόσιου χρέους, και οι ελληνικές ιδιομορφίες προφανώς δεν αρκούν για να εξηγήσουν την κανονικότητα με την οποία ο δημοσιονομικός στραγγαλισμός καραδοκεί τη μία μετά την άλλη τις χώρες του κόσμου, προχωρώντας αμείλικτα από τις περιφέρειες προς τα κέντρα.

Το ασυγχώρητο έγκλημα της ελληνικής κοινωνίας είναι μάλλον ο αυτισμός της. Το ότι καθ’ έξιν ––και αυτό αφορά όχι μόνο την κρίσιμη λαϊκή μάζα αλλά σε μεγάλο ποσοστό και τους διανοουμένους της–– αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως μεμονωμένη και λίγο πολύ μοναδική περίπτωση, ότι αγνοεί συστηματικά τί συμβαίνει έξω από τα σύνορά της, ότι είναι ανίκανη να εντάξει τα όσα διαδραματίζονται στη μικρή και αμελητέα εσωτερική της σκηνή στο πυκνό πλέγμα τής διεθνούς πραγματικότητας. Αν απλώς κάποιοι παρακολουθούσαν προσεκτικά τί συμβαίνει εδώ και τριάντα-σαράντα χρόνια, ας πούμε, στη στη Ζιμπάμπουε ή στη Νιγηρία και στο μεγαλύτερο μέρος τής Αφρικής, σε μια σειρά από χώρες της Λατινικής Αμερικής με κορυφαίο παράδειγμα την Αργεντινή, κι εσχάτως σε περιπτώσεις χωρών όπως η Λεττονία, η Ουγγαρία, η Ρουμανία, η Μολδαβία, θα έβλεπαν καθαρά ποια είναι τα βήματα που έφεραν αυτή τη στιγμή εδώ την Ελλάδα – με την την Ιρλανδία, την Ισπανία, την Πορτογαλία ν’ ακολουθούν σε απόσταση αναπνοής… Με μία λέξη, από τις ημέρες της αποαποικιοποίησης στη δεκαετία του 1960, το κατά κεφαλήν εισόδημα στις περισσότερες χώρες του «αναπτυσσόμενου» κόσμου έχει πέσει περίπου στο μισό, ενώ το δημόσιο χρέος έχει εκτοξευθεί σε αστρονομικούς αριθμούς, και συνεχίζει ν’ αυξάνεται… Είναι το τίμημα της ένταξής τους στο παγκόσμιο διακρατικό σύστημα με όρους οικονομίας της αγοράς, επιλογή εξαναγκασμένη από τους πρώην δυνάστες τους, οι οποίοι εγκαταλείποντας τις κτήσεις τους διασφάλισαν τη διαρκή οικονομική τους εξάρτηση από τα μητροπολιτικά κέντρα. Αφού κατέστρεψαν με τις μονοκαλλιέργειες και με τον βιομηχανικό καταμερισμό της εργασίας την τροφική τους αυτάρκεια, αφού εξάρθρωσαν τις παραδοσιακές κοινωνικές δομές κι επέβαλαν τη χρηματική οικονομία, τις εξανάγκασαν στη συνέχεια ν’ αγοράζουν εκείνο που τους έκλεψαν με όρους οι οποίοι τις τοποθετούν αυτομάτως στο κατώτατο όριο της παγκόσμιας πυραμίδας του πλούτου: το μεροκάματο ενός ινδονήσιου εργάτη στις κακαοφυτείες της Ιάβας δεν αρκεί για ν’ αγοράσει μια σοκαλάτα συσκευασμένη στο Βέλγιο ή στην Ολλανδία. Τα κράτη που γεννήθηκαν με αυτό τον τρόπο, σκελετός των οποίων ήταν η ίδια η αποικιακή διοίκηση, επανδρώθηκαν από μια τοπική ελίτ σπουδασμένη στα πανεπιστήμια των αποικιακών κέντρων και, ως εκ τούτου, αποκομμένη από τον ιθαγενή πληθυσμό και συνηθισμένη να ταυτίζει τα συμφέροντά της με τα συμφέροντα εκείνων. Από την εξαρτημένη αυτή θέση έπρεπε να δανείζονται για να χρηματοδοτήσουν τη λειτουργία τους, και οι δανειστές τους επέβαλλαν περαιτέρω όρους που είχαν μοναδικό στόχο την «αξιοποίηση» της επένδυσής τους – δηλαδή, όχι μόνο την επιστροφή του δανείου στους ίδιους μέσω της εξαναγκαστικής αγοράς δικών τους προϊόντων και υπηρεσιών, αλλά επιπροσθέτως τη διαρκή εξαθλίωση των πληθυσμών οι οποίοι πρέπει να γίνουν φτηνή εργατική δύναμη στο έλεος των δυτικών κεφαλαίων (δημιουργήθηκαν άλλωστε ειδικοί θεσμοί γι’ αυτό: και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο είναι ένας από τους αποτελεσματικότερους…). Και όποτε τύχαινε να εμφανιστεί ένας υπερήφανος ηγέτης που οραματιζόταν την ανεξαρτησία τής χώρας του και μια καλύτερη μοίρα για τον πληθυσμό της, τί ευκολότερο από το να κινητοποιηθούν δυο-τρεις επιλοχίες με γυαλιά rayban και αμερικανικά (ή βρετανικά ή γαλλικά) τζιπ για να το κρεμάσουν στη μέση της πλατείας;

Αυτό, εν ολίγοις, στη δεκαετία του ’60 και του ’70 λέγαμε «νεοαποικισμό». Σήμερα η λέξη σπανίως ακούγεται· έχουμε επινοήσει νέες και πιο εξωτικές, όπως «παγκοσμιοποίηση» ή «αυτοκρατορία», που μας δίνουν την όμορφη ψευδαίσθηση ότι λέμε κάτι καινούργιο. Το κακό είναι ότι μας εμποδίζουν να δούμε τη συνέχεια ανάμεσα στα φαινόμενα που υποτίθεται ότι περιγράφουν. Και το θεμελιώδες φαινόμενο του οποίου την εκδίπλωση περιγράφουν ακούει σε ένα ακόμη πιο πολύχρηστο όνομα, που ο χειρισμός του ––δυστυχώς!–– αφήνει μικρά περιθώρια στους μεταμοντέρνους διανοούμενους ν’ ακουστούν πρωτότυποι: καπιταλισμός, κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής δηλαδή και οικονομία της αγοράς, ή καθολική μεσολάβηση του γενικού ισοδυνάμου (της φετιχισμένης μορφήςχρήμα). Αν το κτηνώδες αποικιακό εγχείρημα σηματοδοτεί την έναρξη του καπιταλισμού, αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα και την πρώτη απόπειρα παγκοσμιοποίησής του – πράγμα που σημαίνει, μια ροπή προς την παγκοσμιοποίηση πρέπει να θεωρείται εγγενής στον καπιταλισμό, μέρος τής ίδιας του της φύσης. Ακριβέστερα: εκείνο που έχει ο καπιταλισμός κοινό με τον καρκίνο είναι ότι χρειάζεται διαρκώς υγιείς ιστούς για ν’ αναλώνει – μη καπιταλιστικές κοινωνίες, μη εμπορευματοποιημένες πτυχές της κοινωνικής ζωής, μια προϋφιστάμενη βιόσφαιρα. Σύροντάς τα στον κύκλο τής εμπορευματοποίησης, όπως λέμε, τα «αξιοποιεί», δηλαδή τα στραγγίζει απ’ όλα τα ποιοτικά τους χαρακτηριστικά και τα αναλώνει. Οπότε χρειάζεται αμέσως καινούργια θύματα. Αυτή είναι και η σοβαρότερη εγγενής του αδυναμία: αν δεν απομυζά ασταμάτητα κάτι ζωντανό, το χρήμα παύει να γεννάει χρήμα και η μηχανή κινδυνεύει με εμπλοκή. Αυτό είναι που λέμε «δομική κρίση».

Εκείνο που συμβαίνει σήμερα, στη λεγόμενη εποχή της παγκοσμιοποίησης, είναι ότι αυτή η διαδικασία βρίσκεται πολύ κοντά στο σημείο να ολοκληρωθεί: πολύ κοντά στο να μην έχει απομείνει τίποτα έξω από τον θανάσιμο εναγκαλισμό τής χρηματικής οικονομίας και της κεφαλαιοκρατικής «αξιοποίησης», τίποτα πλέον το παρθένο για ν’ αναλωθεί, οπότε ο καπιταλισμός είναι αναγκασμένος να φάει τις ίδιες του τις σάρκες. Αυτό στην τεχνική γλώσσα των αναλυτών του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής (που τόσο άσχημα τους διαβάζουν οι αυταποκαλούμενοι κληρονόμοι τους) λέγεται «πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους» και «κρίση υπερσυσσώρευσης». Είναι ακριβώς η ταυτότητα της κρίσης που διανύουμε, της οποίας τα συμπτώματα έχουν τρομοκρατήσει την παγκόσμια κοινωνία, και μέρος των συμπτωμάτων αυτών είναι η τραγωδία μιας αλυσίδας χωρών που ξεκινάει ––έχει προ πολλού ξεκινήσει–– από την «υπανάπτυκτη» περιφέρεια και φτάνει αισίως πλέον, διαδοχικά, στην Ανατολική και στη Νότιο Ευρώπη. Όχι βεβαίως ότι προορίζεται να σταματήσει εδώ: τα σημάδια έχουν πυκνώσει ήδη στην καρδιά των κοινωνιών που θεωρούνται ––και είναι–– οι ατμομηχανές της παγκόσμιας κεφαλαιοκρατικής οικονομίας.

Πώς φτάσαμε λοιπόν ως εδώ; Το 2008, όταν έσκασε η βόμβα, μιλούσαν όλοι για χρηματοπιστωτική κρίση· σήμερα, δύο χρόνια αργότερα, έχει πάρει τη μορφή δημοσιονομικής κρίσης. Εκείνο που συνέβη εν τω μεταξύ είναι ότι οι κρατικές οικονομίες συμφώνησαν να διασώσουν τον κλονισμένο χρηματοπιστωτικό τομέα δημιουργώντας υπέρογκες τρύπες στους δικούς τους προϋπολογισμούς, τις οποίες τώρα πασχίζουν ν’ αναπληρώσουν με μια ληστρική ––και απεγνωσμένη–– λεηλάτηση των ίδιων των εργαζόμενων πληθυσμών τους. Απεγνωσμένη επειδή, αν δει κανείς καθαρά την πορεία των συμβάντων που οδήγησαν ως εδώ, θ’ αντιληφθεί ότι το φάρμακο είναι χειρότερο από την ασθένεια που καλείται να θεραπεύσει. Διότι, ας μην υπάρχουν επ’ αυτού αυταπάτες, η κρίση για την οποία μιλάμε έχει ξεκινήσει από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, και στα τέλη της δεκαετίας του ’80 έφτασε ήδη στην πρώτη της κορύφωση. Τότε, απέναντι στην καλπάζουσα ύφεση που θα μπορούσε να έχει οδηγήσει σε κραχ όμοιο με του 1929, επινοήθηκε η στρατηγική του μαζικού δανεισμού και της χρηματιστικής αξιοποίησης κεφαλαίων τα οποία λίμναζαν και ήταν αδύνατο πλέον να αξιοποιηθούν στην παραγωγική σφαίρα: σαν να λέμε, αφού εξαντλήθηκαν τα όρια εκμετάλλευσης της ανθρώπινης εργατικής δύναμης, των μη-ακόμη καπιταλιστικών κοινωνιών και της ίδιας της φύσης, σύρεται στην κολασμένη τροχιά τής εμπορευματοποίησης και αυτός ο χρόνος, καθώς προεξωφλείται και αναλώνεται η δυνητική παραγωγή (αυτό είναι το ακριβές νόημα της αντιστροφής των παραδοσιακών σχέσεων παραγωγικού-χρηματιστικού κεφαλαίου υπέρ του δεύτερου)· και αν αυτή δεν πραγματοποιηθεί στον αναμενόμενο χρόνο και στο αναμενόμενο ύψος, κάτι που είναι αναπόφευκτο, ακολουθεί η αλυσίδα καταστροφών που παρακολουθήσαμε το 2008, δήθεν έκπληκτοι. Τίποτα δεν είναι πιο εξοργιστικό ––και αβυσσαλέα παραπλανητικό–– από τις κούφιες ηθικολογικές κραυγές κατά των «κερδοσκόπων» που ακούστηκαν τότε, κι εξακολουθούν να ακούγονται, από στόματα «προοδευτικών» και «αριστερών» κάθε είδους: λες και υπάρχει μια έντιμη και ηθική παραγωγική οικονομία στην οποία θα πρέπει να επιστρέψουμε, λες και το κέρδος δεν είναι η καταστατική αρχή που κινεί την καπιταλιστική οικονομία, λες και δεν είναι αυτή η οικονομία στις κλασικές, καταστατικές της αρχές δύναμη στραγγαλισμού τής ανθρωπινης ζωής και της φύσης στο ικρίωμα της «αξιοποίησης», αέναης δηλαδή κερδοφορίας του κεφαλαίου που είναι η μόνη αξία και ο μόνος σκοπός, και σε τελευταία ανάλυση λες και δεν ήταν αυτή η φυγή προς τα εμπρός του κερδοσκοπικού κεφαλαίου προϊόν της «κανονικής» λειτουργίας του καπιταλισμού, τη στιγμή που η μόνη εναλλακτική εκδοχή ήταν η πλήρης κατάρρευσή του! Τη στιγμή όμως που αυτή η κατάρρευση είχε ξαναμπεί στην ατζέντα πολλών ριζοσπαστικών κινημάτων στην Ευρώπη και στην Αμερική (και σε πολλά άλλα μέρη του κόσμου, οπωσδήποτε) γύρω στα 1970, όλες οι «προοδευτικές» δυνάμεις της κοινωνίας, περιλαμβανομένων των οργανώσεων της κοινοβουλευτικής αριστεράς και των Κομμουνιστικών Κομμάτων, συστρατεύθηκαν για να τον στηρίξουν με κάθε τίμημα. Αυτοί οι ίδιοι τώρα θρηνούν για την επικράτηση του «νεοφιλελευθερισμού» και για την άρση των «κοινωνικών κεκτημένων», που ήταν στην πραγματικότητα το εχέγγυο της ενσωμάτωσής τους στο υπάρχον πολιτικό σύστημα!

Το «κράτος προνοίας» που νοσταλγουν οι μελιστάλακτοι αυτοί δημοκράτες, πολύ περισσότερο απ’ ό,τι «κατάκτηση» των δυνάμεων της εργασίας, ήταν ένας μηχανισμός αποτροπής της κατάρρευσης του καπιταλισμού τη στιγμή που προσέκρουσε στην προηγούμενη τέτοια κρίση υπερσυσσώρευσης, προς τα τέλη της δεκαετίας του ’20 (είναι αξιοπρόσεκτο ότι οι κρίσεις αυτές συμπίπτουν με την κορύφωση των σημαντικότερων επαναστατικών γεγονότων του εικοστού αιώνα). Ήταν ακόμη ένας τρόπος να υπαχθούν όλες οι δυνάμεις της κοινωνίας, ασφαλώς η εργασιακή δύναμη αλλά και οι μέχρι τότε εξαιρούμενες από την παραγωγική εργασία δραστηριότητες, στον κύκλο της εμπορευματικής αξιοποίησης, και αυτό μπορούσε να γίνει μόνο με τον δεσποτικό άνωθεν σχεδιασμό (δηλαδή, από το ίδιο το κράτος ως πράκτορα των μονοπωλιακών συμφερόντων, όπως πειραματικά έβαλαν σ’ εφαρμογή οι λεγόμενοι ολοκληρωτισμοί, το πραγματικό θερμοκήπιο του «κοινωνικού κράτους»)· η συγκεντροποίηση αυτή αντικατοπτρίστηκε και στη διεθνή πολιτική, όπου ο ανταγωνισμός μεμονωμένων αποικιακών αυτοκρατοριών για τον έλεγχο των παγκόσμιων πλουτοπαραγωγικών πηγών έδωσε τη θέση του σε λίγους μεγάλους άξονες ισχύος με μια υπεδύναμη στο κέντρο και γύρω της ένα σύστημα δορυφορικών κρατών, ενώ η στρατιωτική κατοχή κρίθηκε ασύμφορη και τη θέση έδινε όλο και περισσότερο σε μορφές οικονομικού καταναγκασμού υπό την έννοια της μετατροπής τής παγκόσμιας κοινωνίας σε ενιαία, ελεγχόμενη από τα δυτικά χρηματιστηριακά κέντρα, αγορά (το σύστημα νομισματικών ισοδυναμιών που καθιερώθηκε στο Μπρέτον-Γουντς ήταν το κατεξοχήν εργαλείο για την αποκρυστάλλωση μιας παγκόσμιας ιεραρχίας ισχύος, προπομπός της σημερινής λεγόμενης «παγκοσμιοποίησης»…). Δόλωμα γι’ αυτούς τους μετασχηματισμούς, αλλά και αναγκαίος όρος για την ανακύκλιση της εμπορευματικής παραγωγής, ήταν η ενίσχυση της αγοραστικής δύναμης των ασφυκτικά ελεγχόμενων μαζών τού ανεπτυγμένου τουλάχιστον κόσμου, υπό τον όρον ότι υπήρχαν ακόμα περιθώρια αντιστάθμισης του κεφαλαιοκρατικού κέρδους από την υπερεντατική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων. Η ξέφρενη τεχνολογική καινοτομία και η προϊούσα οικοκτονία ανήγγειλαν το τέλος αυτής της ευφορικής περιόδου του παγκόσμιου καπιταλισμού.

Αυτοί έμελλαν να είναι και οι κύριοι πρωταγωνιστές, όπως φαίνεται, στους ραγδαίους ανασχηματισμούς της δεκαετίας του ’70. Η περιβαλλοντική εξάντληση πρόβαλε με τη μορφή της πετρελαϊκής κρίσης που ανέβασε απότομα το κόστος της παραγωγής και των μεταφορών, ενώ οι εφαρμογές της τελευταίας τεχνολογικής επανάστασης ––η γενίκευση του αυτοματισμού–– εμφανίστηκαν ως προσωρινό αντίδοτο που θα τόνωνε την κερδοφορία των επιχειρήσεων. Ο τεράστιος τεχνολογικός ανασχηματισμός που επακολούθησε, όμως, είχε μια μοιραία συνέπεια που έθιγε τη βαθύτερη δομή του καπιταλισμού: καθιστώντας την ανθρώπινη εργασία όλο και περισσότερο περιττή, και κατά κάποιον τρόπο ασύμφορη, μείωνε τις δυνατότητες απόσπασης υπεραξίας, άρα πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους, ενώ πυροδοτώντας δομική ανεργία, συνεπώς μειούμενη αγοραστική δύναμη σε αυξανόμενα ποσοστά του πληθυσμού, δυσχέραινε την ανακύκλιση των εμπορευμάτων στην αγορά, άρα κρίσης υπερπαραγωγής. Η τεράστια αύξηση της παραγωγικότητας που επέτρεπαν οι νέες, αυτοματοποιημένες μορφές εργασίας γινόταν θηλειά στο λαιμό του καπιταλισμού, εφόσον εμμένοντας αυτός στη μεγιστοποίηση του κέρδους έπρεπε ν’ αποκλείσει τόσο την ισοκατανομή του ελεύθερου χρόνου, δηλαδή την απελευθέρωση του συνόλου της ανθρωπότητας από ένα μεγάλο ποσοστό ετερόνομης εργασίας, όσο και τη μείωση των ρυθμών της λεγόμενης «ανάπτυξης», δηλαδή της ανάλωσης ανθρώπων και φυσικών πόρων στην ξέφρενη επιδίωξη κερδοφορίας. Υπό αυτές τις συνθήκες επινοήθηκε η απονενοημένη στρατηγική τού «υπερχρέωση ή θάνατος» – που αποδείχθηκε τελικώς υπερχρέωση και θάνατος.

Παρ’ όσα επακολούθησαν δεν έχουμε πάψει να περιστρεφόμαστε γύρω από αυτό το σημείο. Η σημερινή λυσσαλέα επίθεση των καταφανώς τρομαγμένων κεφαλαιοκρατικών ελίτ στον κοινωνικό κόσμο από την εκμετάλλευση του οποίου εξασφαλίζουν την υπεροχή και τα προνόμιά τους, η αδυσώπητη καταλήστευση όσων απομένουν αιχμάλωτοι στη μισθωτή εργασία και η αδιαφορία ––ουσιαστικά μεθοδευμένη εξόντωση–– για τη αυξανόμενη μάζα που καταφανώς περισσεύει, δεν λύνουν το παραπάνω δομικό πρόβλημα, τουναντίον το επιτείνουν. Επικρατούσα στρατηγική σε αυτές τις συνθήκες είναι το «ο σώζων εαυτόν σωθήτω», και ο απεγνωσμένος αγώνας των κατεχόντων για διασφάλιση των αθέμιτων κεκτημένων τους εξομοιώνει όλο και περισσότερο τον παγκόσμιο καπιταλισμό των ημερών μας με το οργανωμένο έγκλημα. Ο γενικευμένος κοινωνικός πόλεμος, χωρίς στρατηγική και κανόνες, χωρίς αναστολές και οίκτο από καμία πλευρά, μοιάζει να είναι η πραγματικότητα που μας περιμένει τις ημέρες που έρχονται.

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΛΟΙΠΟΝ να κάνουμε; Οι αναλύσεις περισσεύουν, εκείνο που όλοι ζητούν είναι προπαντός πρακτικές λύσεις. Το δυσκολότερο ίσως δεν είναι να πει κανείς τί πρέπει να γίνει, αλλά το πώς μπορεί να γίνει αυτό που θα έπρεπε. Πώς οι άνθρωποι δηλαδή μπορούν να κινητοποιηθούν ώστε να δράσουν με τον τρόπο που μια στοιχειωδώς ορθολογική ανάλυση της κατάστασης υποδεικνύει. Στο επίπεδο της κρατικής πολιτικής, αν ακόμα υπάρχει τέτοιο πράγμα, για παράδειγμα, υποστηρίζεται από ένα μεγάλο μέρος της ακροαριστερής διανόησης η μονομερής έξοδος από την Ευρωπαϊκή Ένωση και η κήρυξη στάσης πληρωμών για την Ελλάδα. Η θέση αυτή είναι οπωσδήποτε ορθή από θέση αρχής· αναρωτιέται κανείς ωστόσο πώς, υπό τον παρόντα συσχετισμό δυνάμεων, θα ήταν δυνατή μια επιστροφή στο εθνικό νόμισμα χωρίς αυτό να σημάνει αυτομάτως πολλαπλασιασμό των οικονομικών αποκλεισμών της χώρας και τελεσίδικο στραγγαλισμό της. Η χάραξη μιας αυτόνομης οικονομικής/νομισματικής πολιτικής σε εθνικό επίπεδο υπό τις υπάρχουσες συνθήκες και με την παρούσα κατάσταση της παραγωγικής υποδομής, φοβάμαι, παρουσιάζεται τόσο εφικτή όσο και η υπόθεση του σοσιαλισμού «σε μία μόνη χώρα». Εκείνο που θα έπρεπε να τεθεί ως στρατηγικός στόχος είναι μάλλον η διάλυση της ευρωζώνης, και αυτό απαιτεί συντονισμένη δράση εκ μέρους πολλών χωρών, σε πρώτη φάση τουλάχιστον εκείνων που θίγονται αμεσότερα από τους σκληρούς καταναγκασμούς του ευρωπαϊκού νομίσματος. Μία πολιτική συμμαχιών σε μεσογειακό επίπεδο εναντίον του ευρωπαϊκού διευθυντηρίου, η οποία θα σφυρηλατούσε ταυτόχρονα οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς με τον Αραβικό κόσμο, κι εν συνεχεία με ένα ευρύτερο τόξο χωρών από τη Λατινική Αμερική, την Μέση Ανατολή, την Ασία και την Αφρική, με τακτικό στόχο τη ρήξη τής αλυσίδας του χρέους και στρατηγικό τη δημιουργία ενός διεθνούς αντιολιγοπωλιακού μετώπου που θ’ αντιπαρατασσόταν δυναμικά στην ιμπεριαλιστική Δύση και θα βραχυκύκλωνε τα σχέδια της κεφαλαιοκρατικής παγκοσμιοποίησης, θα προσανατολιζόταν δυναμικά προς την τροφική αυτάρκεια, τη μεθοδευμένη απο-ανάπτυξη προς όφελος του κοινωνικού και περιβαλλοντικού πλούτου και, βεβαίως, τη χάραξη αυτόνομης πολιτικής των χωρών, ενώ θα ενίσχυε διεθνώς τη συνασπισμένη παρουσία τους μέσ’ από εντατικές οικονομικές, ενεργειακές, πολιτισμικές και κοινωνικές ανταλλαγές μεταξύ τους, φαίνεται ως η μόνη βιώσιμη πολιτική σε αυτό το επίπεδο. Θα θωράκιζε επίσης τις χώρες αυτές απέναντι στο ενδεχόμενο απροκάλυπτων στρατιωτικών επεμβάσεων εκ μέρους τού ολοκληρωτικού άξονα της παγκόσμιας κεφαλαιοκρατικής κυριαρχίας (που αρθρώνεται ακόμα γύρω από τον ηγεμονικό συνασπισμό ΗΠΑ-Βρετανία-Ισραήλ-Αυστραλία): στο επίπεδο της πλανητικής πολιτικής, όπως και στο επίπεδο της μοριακής δράσης των κοινωνικών κινημάτων, συνιστά πάντα προτεραιότητα ζωής και θανάτου να προσδιορίσουμε με ευκρίνεια ποιος είναι ο εχθρός.

Το ερώτημα είναι, ποιες χώρες θα ήταν υποψήφιες για μια τέτοια πολιτική όταν οι όροι του κοινοβουλευτικού παιχνιδιού διασφαλίζουν τη μονοπώληση της πολιτικής εξουσίας από μέλη μιας ορισμένης ελίτ τής οποίας τα συμφέροντα είναι εν τοις πράγμασιν διαπλεγμένα με την διεθνή κεφαλαιοκρατική ολιγαρχία, και ποια συντεταγμένη πολιτική δύναμη στην Ελλάδα θα είχε το σθένος και τη βούληση για μια τέτοια ιλιγγιώδη αλλαγή πλεύσης. Κανένα απολύτως σημάδι μιας τέτοιας δύναμης δεν υπάρχει στον ορίζοντα. Ούτε βεβαίως υπάρχει ένδειξη μιας χαλύβδινης συλλογικής βούλησης η οποία θα πίεζε ασφυκτικά, από τα κάτω, τις πολιτικές ηγεσίες οδηγώντας σε ρήξη το υφιστάμενο πολιτικό σύστημα. Διότι οι αποφασιστικές αλλαγές κρίνονται όχι στο επίπεδο των ηγεσιών και της κρατικής πολιτικής αλλά στο επίπεδο της κοινωνικής βάσης, στο επίπεδο της ανθρώπινης συλλογικότητας που είναι σε θέση, όταν πράγματι θέλει, να μεταβάλει το πολιτισμικό παράδειγμα και να πυροδοτεί κοσμοϊστορικές αλλαγές περιεχομένων.

Αναμφίβολα οι μάζες αυτές, και τα κινήματα που προορίζονται να συστήσουν την εμπροσθοφυλακή τους, θα αναγκαστούν να ασκήσουν μορφές βίας ικανής ν’ απαντήσει στην πολλαπλάσια βία των εγκληματικών συμφερόντων που στέκουν απέναντί τους. Το έργο που έχουν να επιτελέσουν δεν είναι όμως στρατιωτικής τάξεως και τίποτα δεν πρόκειται να κριθεί στο επίπεδο των συγκρούσεων ως τέτοιων. Όλα θα εξαρτηθούν από την ανάδυση ενός νέου συλλογικού φαντασιακού, ικανού να υλοποιηθεί σε συγκεκριμένες μορφές ζωής, στον επίμονο πειραματισμό με καινοφανείς τρόπους συμβίωσης, παραγωγής και συλλογικής αυτοδιαχείρισης. Η πολιτική αυτονομία, η κατά τόπους αυτοοργάνωση και ο οριζόντιος τρόπος λήψης των αποφάσεων είναι μια επίπονη και μακρόχρονη μαθητεία για υποκείμενα ––όπως όλοι εμείς–– που έχουν ανατραφεί και διαπαιδαγωγηθεί στον μολυσμένο αέρα της θεσμικής εθελοδουλείας· είναι ωστόσο η μόνη ελπίδα των ανθρώπων να γίνουν αληθινοί ρυθμιστές της ζωής τους, μιας ζωής που για πρώτη φορά ίσως θ’ αξίζει να τη ζήσουν. Το επιτακτικότερο πράγμα που ακολουθεί είναι ο αναπροσδιορισμός των ίδιων τους των αναγκών. Όσο οξύμωρο κι αν ηχεί, οι άνθρωποι είναι οι τελευταίοι που γνωρίζουν τί οι ίδιοι χρειάζονται, όταν η συστηματική χάλκευση των αναγκών τους και των καταναλωτικών τους προτύπων από και για λογαριασμό του σιδερένιου μηχανισμού ανακύκλισης του εμπορεύματος έχει γίνει από καιρό γι’ αυτούς δεύτερη φύση. Θα πρέπει να στραφούν σε μη οικονομικώς ανταλλάξιμα αγαθά, σε ποιοτικές μορφές ηδονής και εκπλήρωσης, δημιουργώντας ζώνες συναλλαγής εκτός της εμπορευματικής αγοράς, αδιαμεσολάβητες από το μορφή χρήμα. Αντιλαμβάνεται κανείς ότι υπο τίς παρούσες συνθήκες στις περισσότερες χώρες του κόσμου αυτό είναι κατ’ ουσίαν παράνομο, αν σκεφτούμε τον καταναγκασμό που ασκεί στις κοινωνικές ανταλλαγές το ασφυκτικό σύστημα φορολόγησης-ασφάλισης· και αυτό αναπόδραστα σημαίνει ότι, σε κάποιον βαθμό, θα πρέπει να μάθουμε να αφήνουμε τους νόμους του ολιγαρχικού κράτους ν’ απονομιμοποιηθούν απλώς εκλαμβάνοντάς τους ως μη ισχύοντες, ως μη δεσμευτικούς για τη δράση μας, στον βαθμό που δεν έχουν προκύψει από πραγματική διαβούλευση στην οποία έχουμε συμμετάσχει. Οπωσδήποτε όμως υπάρχουν αρκετά περιθώρια ενδιάμεσων τακτικών: παραδείγματος χάριν, η σύσταση τοπικών αγορών με χρήση εκτός από το εθνικό νόμισμα μη μετατρέψιμων τοπικών νομισμάτων, όπως έχουν κάποιοι προτείνει… Τέτοια τοπικά συστήματα ανταλλαγής υπηρεσιών και αγαθών μπορούν να συμπληρώνονται με τη δωρεάν παροχή ενός όλο και μεγαλύτερου μέρους αγαθών και με την αυτοπαραγωγή, ώστε ο μισθός να μην χρειάζεται να καλύπτει παρά ένα όλο και μικρότερο μέρος των πραγματικών αναγκών. Προπαντός, χρειάζεται να αναπροσανατολιστούμε σε μια λογική των ανταλλαγών υπό την αρχαϊκή ––δηλαδή, εξαιρετικά μοντέρνα–– λογική του δώρου, τη μόνη που μπορεί να πλήξει στην καρδιά του το πλέγμα τής ανταλλακτικής αξίας και να εγγυηθεί μια σταδιακή μετατόπιση του κέντρου βάρους προς τις αξίες χρήσης.

«Χρειάζεται», «πρέπει»: κανονιστικότητες, δηλαδή, τις οποίες μοιάζει να περιγελά σκληρά το de facto ισχύον, η πραγματική συνείδηση των μαζών και τα τρέχοντα κίνητρά τους. Διότι οι μάζες αυτές, ας μη γελιόμαστε, παρά την ανώφελη κολακεία τους από θεωρητικούς οι οποίοι στις ημέρες μας τις χρίζουν ––ακόμα–– «κυρίαρχο λαό» ή ––πλέον–– «δυνητικά επαναστατικό πλήθος», μοιάζουν να βρίσκονται σε βαθύτερα ληθαργική κατάσταση απ’ ό,τι ποτέ άλλοτε στο πρόσφατο παρελθόν, απορροφούν άπληστα τις μολυσμένες αξίες των δημίων τους, ακόμα και στο χείλος της κατακρήμνισης ονειρεύονται κάποιου είδους θαυματουργή «έξοδο» που θα τους επιτρέψει να επιστρέψουν στον προηγούμενο ––κλονισμένο–– τρόπο ζωής και στρέφουν με ευκολία τη δίκαιη κατ’ αρχάς οργή τους όχι στους ίδιους τούς δυνάστες τους αλλά σε άλλες ομάδες εξαθλιωμένων, τις οποίες αντιλαμβάνονται ως αντεκδικητές στον δηλητηριώδη παράδεισο που τους υποσχέθηκαν, και τον οποίον ποτέ δεν θα έχουν. Ιδού η αχίλλειος πτέρνα όλων των ουτοπιών, όλων των ριζικών προγραμμάτων αναμόρφωσης της κοινωνίας: δεν μπορείς να εξαναγκάσεις τις μάζες να δράσουν με τον τρόπο που ονειρεύεσαι γι’ αυτές – σωτηρία με το στανιό, όπως λέμε, δεν υπάρχει… Κι αν είσαι στην ίδια βάρκα μαζί τους, δύσκολα θ’ αποφύγεις τη μοίρα να τις ακολουθήσεις στον βυθό.

Αυτό είναι το ανυπέρβατο όριο της θεωρίας, της ανεξάρτητης σκέψης. Είναι η έσχατη τραγωδία της, αν προτιμάτε… Αν όμως τη δύσκολη στιγμή όλοι στρέφονται σ’ αυτήν ζητώντας πιεστικά ιδέες και απαντήσεις, ας μπουν στον κόσμο τουλάχιστον να τις ακούσουν. Όσοι ζητούν απαντήσεις τις οποίες ήδη γνωρίζουν, ας μη ρωτούν· όταν η αλήθεια και ο «ρεαλισμός» βρίσκονται σε πλήρη διάζευξη, ποιος μπορεί να υποχρεώσει, και στο όνομα ποιας αναγκαιότητας, τη θεωρία να γίνει νομιμοποιητής των κυρίαρχων ψευδαισθήσεων του καιρού της; Ασφαλώς και γνωρίζουμε τί πρέπει να γίνει· αυτό δεν σημαίνει ότι είμαστε σε θέση να υποδείξουμε πώς μπορεί να γίνει, διότι αυτό δεν μπορεί να το υποδείξει κανένας, ειμή μόνον εκείνος που βασίζεται στα μέσα εξαναγκασμού τα οποία ενδεχομένως διαθέτει για να επιβάλει επιλογές και συμπεριφορές στην ανθρώπινη συλλογικότητα. Ή, για το θέσω αλλιώς: σε στιγμές τόσο ασυνήθιστες όσο αυτή που διανύουμε, ο ύψιστος δυνατός ρεαλισμός έγκειται στο κατανοεί κάποιος, και να δείχνει καθαρά, το χάσμα που ανοίγεται ανάμεσα σ’ εκείνο που πρέπει να γίνει και αυτό που κάθε φορά μπορεί, στην πραξη, να γίνει.

Αναδημοσίευση από το site του Φώτη Τερζάκη.

[Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Πανοπτικόν 14 (Οκτώβριος 2010)]

Egon Schiele, Freundschaft (1913)

Θωμάς Τσαλαπάτης

—

Η ποίηση της Χρυσής Καρπαθιωτάκη

—

«Όλη μου τη ζωή δεν ξεπέρασα τα σαράντα πέντε κιλά, ίσως γι’ αυτό δεν μ’ έπαιρνε ο κόσμος στα σοβαρά, στα λεωφορεία οι άνθρωποι με αγνοούσαν και περνούσαν διαμέσου του κορμιού μου, στο τέλος το πίστεψα κι εγώ η ίδια πως δεν ήμουν εκεί κι έγινα διάφανη. Αυτό ξεκίνησα να σου πω λέγοντας για τη τζαμαρία και τον παράδεισο, πως με απορρόφησε τελικά το γυαλί, αναλήφθηκα ένα ανύποπτο πρωινό σαν σπασμένη λάμπα μεταξύ μαινόμενων χερουβείμ, είμαι η πρώτη γυαλένια οσία στο χριστιανικό εορτολόγιο, οι μελλούμενες γενιές θα γιορτάζουν την επέτειο της αναλήψεώς μου θρυμματίζοντας με πέτρες βιτρίνες πολυκαταστημάτων. Πρόσεχε, κόβω απ’ όλες τις μεριές.»
(απόσπασμα του πεζογραφήματος «Το γυαλί», από τη συλλογή Χάντρες).

—

Η Χρυσή Καρπαθιωτάκη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1983. Σπούδασε στη Νομική Αθηνών. Το 2004 εξέδωσε τη συλλογή πεζογραφημάτων «Χάντρες, οχτώ εξομολογήσεις και ένας επίλογος» από τις εκδόσεις Πάροδος και από τον ίδιο εκδοτικό, ένα χρόνο μετά, εξέδωσε την ποιητική συλλογή «Η Φυσαρμόνικα». Ποιήματά της έχουν επίσης εκδοθεί σε περιοδικά όπως το Πλανόδιον, η Ποίηση και αλλού. Η ποίηση της Χρυσής Καρπαθιωτάκη (τόσο στα ποιητικά όσο και στα πεζά κείμενά της) είναι μια ποίηση αυστηρά ενική. Μια προσπάθεια να οριστούν οι αλλαγές στα μεγέθη της μονάδας-υποκειμένου και του κόσμου που την περιβάλει. Η ποιήτρια ζει έναν κόσμο καθημερινό, μα στη μεταφορά από το βίωμα στην ποίηση ο κόσμος αυτός αλλάζει. Τα κείμενα περιγράφουν ακριβώς την ενσάρκωση της ποίησης στο σώμα του έξω κόσμου και αποτελούν μαρτυρία της μεταμόρφωσής του. Η ίδια η ποιήτρια, ως πρωταγωνίστρια του κόσμου, δεν μένει μακριά από τη συνθήκη της μεταμόρφωσης ακόμα και όταν αυτή υπάρχει μόνο ως ενδεχόμενο (μάζεψα σ’ ένα χαρτόκουτο τα ενδεχόμενά μου/κι έπεσα για ύπνο).

    Χώρος των ποιημάτων μένει σχεδόν πάντα ο καμβάς της πόλης, μια περιοχή άλλοτε απειλητική και άλλοτε μουντή και ασπρόμαυρη (Η πόλη τούτη μ’ έχει ερωτευτεί /Αγκαθωτή στη φούστα μου γαντζώνεται /Όρκους ζητά και σημαδεύει το αύριο). Η οικία ή το δωμάτιο τόσο συχνά αποτελούν καταφύγιο, γεννώντας ταυτόχρονα ασφάλεια και μόνωση. Η μοναξιά γράφει τους στίχους (Τώρα τα βράδια αφήνω τις κουρτίνες ορθάνοιχτες -τι να φοβηθώ;- βγάζω τα ρούχα μου μπροστά στον καθρέφτη, έτσι για να έχω παρέα). Η ποίηση της Καρπαθιωτάκη γεννιέται από αντικείμενα που μπορεί κάποιος να συναντήσει παντού, αντικείμενα σχεδόν μη αντιληπτά λόγω της καθημερινής τους παρουσίας, μια φυσαρμόνικα, ένα χρυσόψαρο, μια τζαμαρία, μια σχολική φωτογραφία. Το μικρό τους μέγεθος μέσα από την έκφραση παίρνει νέες διαστάσεις ειπωμένο με το περιφραστικό νέο του όνομα. Με τρόπο όμοιο, ως αφετηρία του κειμένου ορίζεται ένα μικρό περιστατικό καθημερινό και τετριμμένο, μια ερώτηση της δασκάλας, μια μετακόμιση, η αναμονή σε έναν σταθμό. Το ατομικό βίωμα πολλαπλασιάζεται και ταυτίζεται με το χώρο και το χρόνο (Ζήσαμε μια σύντομη αιωνιότητα/ κάθε φορά που μού έσφιγγες το χέρι/ Έφευγε και από μία δεκαετία).

Αφίξεις και αναχωρήσεις

Η ποίηση της Καρπαθιωτάκη είναι η ποίηση της συνάντηση και του αποχωρισμού. Άντρες που φεύγουν και άγνωστοι που παραμένουν άγνωστοι, ορίζουν μια επαφή και μια χειρονομία σχεδόν αδύνατη (Όμως τα δάχτυλά μου είχαν τόσο πολύ αδυνατίσει, έτρεμα μη σε τρυπήσω αν σ’ αγγίξω) ή έστω ευρισκόμενη στην αρχαιολογία της επαφής (Μην ψάξεις μες στην τσέπη θα σε κόψουν/ τα θρύψαλα απ’ το τελευταίο χάδι μου). Οι περαστικοί και οι ξένοι γίνονται σύνορο και στοίχημα της μοναξιάς. Η πρωταγωνίστρια τους πλησιάζει, τους μιλά, τους μοιράζεται. Στην πιο απλή συνάντηση με έναν γείτονα ή έναν άνθρωπο με ένα μαύρο σακάκι ή στην πιο παράδοξη συντροφιά με μία μοίρα, έναν αρχάγγελο ή έναν αποκεφαλισμένο από την γαλλική επανάσταση. Η αποχώρησή τους, σηματοδοτεί το ίδιο το καταφύγιο της φυγής (Έρχομαι στο σταθμό έτσι, από συνήθεια, χαζεύω τους ανθρώπους που περιμένουν να ταξιδέψουν. Είναι γοητευτικοί οι άνθρωποι όταν έχουν στο βλέμμα τους τη φυγή. Αλλά τους άλλους, αυτούς που φθάνουν, δεν τους κοιτάω ποτέ. Είναι ολόκληροι μια ματαίωση… από το μέτωπο μέχρι τις σόλες των παπουτσιών τους. Καταλαβαίνετε, γι’ αυτό διστάζω να κόψω εισιτήριο).

    Μπορεί, όπως η ίδια η ποιήτρια μας περιγράφει, η ποίηση να είναι παιδί του πένθους, αλλά τελικά σημασία έχει το πώς διαχειρίζεσαι το κάθε βάρος, την περίεργη αυτή σιωπή που υψώνεται πίσω από τις λέξεις, τα τοπία και τα πρόσωπα των ποιημάτων της Χρυσής Καρπαθιωτάκη. Η ίδια μοιάζει να πλησιάζει το κάθε φαινόμενο με κατανόηση, με ένα αίσθημα προσωπικής ευθύνης και προπάντων με μια πραγματικά σπάνια τρυφερότητα ακόμη και στο επώδυνο:

Να ντύνεσαι ζεστά
να μην το παρακάνεις
Με το τσιγάρο να με θυμάσαι όταν
Ερωτεύεσαι και βρέχει.

(Τα βιβλία της Χρυσής Καρπαθιωτάκη είναι δύσκολο να βρεθούν στο εμπόριο. Ο ενδιαφερόμενος θα μπορούσε όμως να ανατρέξει σε μια αρκετά εκτεταμένη σειρά ηλεκτρονικών αναδημοσιεύσεων στο ιστολόγιο «Κενός Τίτλος» στην παρακάτω διεύθυνση:

http://moggolospolemistisvalkaniosagrotisoklonos.wordpress.com/ )

(Αναδημοσίευση από την εφημερίδα Εποχή (φύλλο 11/12/2011)

Edvard Munch, Ashes

Z.D. AÏNALIS

Traduction Michel Volkovitch

http://www.volkovitch.com/

—

ULYSSE

La prison que j’avais dans ma tête

je m’en suis délivré à bas prix

pour un paquet de cigarettes acheté

place Omònia dans un kiosque à femmes nues

maintenant je marche à peu près comme un homme libre

agitant il est vrai un peu plus que nécessaire

mon parapluie

voilà soudain que souffle un sirocco

tout mon corps se soulève

et je marche sur les toits de la ville

pourris par les pluies et l’azote

et en bas sur le fond pillé

de l’Achéron immense urne funéraire

remuant la lie des beuveries ancestrales

coulées de sperme d’huile meurtres mégots chairs décomposées

ossements des morts

empereurs antiques héros glorieux

et ma mère je m’y attendais pas

putain mais qu’est-ce qu’elle vient faire là

son idiote de belle fille dans un bordel de Benghazi

s’est mise à parler

un rat est venu lui bouffer la langue

comprenant que je n’étais pas encore des leurs

travailleur saisonnier petits boulots

éboueur

à durée déterminée

j’ai eu des soupçons parfois

et des centaines de petites aiguilles me déchiraient le cœur

pourtant je prenais grand soin d’éviter que se déchire

mon costume en chaux

et qu’en dessous apparaisse l’icône toute nue

immaculée

écrasante

l’image

la vraie

PÉNÉLOPE

Le visage humain après ce qu’on en a fait est plein de fissures

chaque matin au réveil une fois lavé avant de s’essuyer

mouillé encore

dans le miroir on les compte

rappel des vaines promesses de bonheur

un jour j’ai effleuré du doigt

les lèvres de la plus grande

elles s’ouvraient vagin ardent

avec horreur j’ai regardé le gouffre ouvert là-dessous

ténèbres à perte de vue

j’ai mis les doigts et

soudain je m’enfonçais

chose inespérée

je m’enfonçais

dans une humide inexistence

et sans aucune lumière nulle part où s’accrocher

vertige

alors j’ai souhaité le fond comme une délivrance pleine de sang

pas eu le temps

dans le dernier tour l’énorme filet de l’araignée

me rappelant

mon destin

TÉLÉMAQUE

Mes mains coupées à la dernière guerre furent le butin de braconniers

qui mirent dans des chaines rouillées ce qui restait

c’est pourquoi tu me vois là tenir entre mes dents l’encrier

peindre avec la langue

la page constellée de gouttes

de mon sang

ce qui reste des lèvres chairs déchirées

gencives émail dents cassées

larmes bave

et je ne parle pas de moi

mais ma mère cette salope me dégoûte

qui ouvre la fenêtre à des tentations par dizaines

et les fait bander

la chienne

puis largués la douche froide

jouissant de son royal pouvoir sur tant de mâles

même si la fouettait affreusement la fournaise de la chair

chaque fois qu’elle s’éveillait drapée dans la vigueur de l’aube

vaincue par les fantômes de la nuit

et pourtant

je ne parle pas de moi

c’est pourquoi ces jours-ci je pense tellement à Néoptolème

et à tant d’autres

génération brûlée

ma génération

(Electrographie)

ADIEU

Mon amour je dois de nouveau partir tout entier submergé de mort interrupteurs passages illuminés parcours balisant les nuits lumières jaunes rouges chaque voyage même voyage gares ports aéroports errance répétée sans fin sans but chantiers navals quais usines préfabriqués grands travaux nos oliviers antiques se tiennent aujourd’hui dans le fond disparates comment pourrai-je aimer

BIEN DES FOIS DANS LA NUIT

Bien des fois dans la nuit on entend les bruits qu’on s’attend à entendre c’est là bien sûr une situation tout à fait imaginaire comme les plaies au corps des arbres mais il faut bien partir de quelque part la nuit cris d’extase bruits familiers le grincement des ressorts de lits inconnus quelque part au fond un robinet s’ouvre un corps avec une précision mathématique s’insinue dans l’eau cette ville est secouée la nuit les seuls instants où elle pourrait vivre les cadavres enlacés d’amants non exaucés flottent dans l’air instants d’emprunt les lumières se plient souffles accordés toute la nuit les éboueurs charrient les ordures et cette chemise de nuit sans corps que j’ai trouvée un jour pendue à des fils électriques voisins je l’ai gardée en douce trophée consolation compagnie silencieuse pour essuyer la nuit des larmes illégales en sacrifice à de petites idoles de solitude ensanglantées sous le sourire moqueur des anges

L’APPARTEMENT

Je suis absent de chez moi depuis longtemps la serrure vient de grincer inquiétante comme le voleur dans l’alignement de la nuit où je suis revenu reconstruire ma vie la lampe qui hésitait même si elle se devait plutôt de s’allumer tandis que j’étais planté dans le couloir abasourdi sans voix inspectant timidement une à une les chambres mon angoisse augmente violemment toutes mes affaires mortes comme je les avais laissées immobilisées dans un autre point du temps mon pantalon jeté en tapon dans les draps défaits dans la cuisine un verre d’où s’était évaporé le peu d’eau qui devait y être au fond volets fenêtres tout hermétiquement fermé où donc toute cette poussière trouve-t-elle la force d’écarter les volumes autour d’elle je tournoie indécis jour et nuit volets fermés lumières éteintes ne faisant rien n’osant pas reconstruire ma vie qui est à moi et ne l’est pas car je suis absent depuis tant d’années

(Fragments)

DANS LA CERVELLE D’ILKHAN

Tardant car j’embusque les infarctus

dans vos petits

cœurs langues avidement

léchant serpents par milliers artères le sang

goût amer de la trahison adoration

mes yeux qui prêtant

dans vos yeux

des marionnettes qui tirant les fils

crématoire vertèbres cendres

*

C’est

que j’ai gardé quelques feuilles pour le printemps cette année

sous le grand fleuve

le long de ma colonne vertébrale coule du feu

articulant désarticulant

vertèbres vaisseaux contigus tous les os

se tordant

chaque jour tandis que je me perds

dans le fond toujours plus obscur

qui se rétrécissant point noir dans la prunelle

noire la lumière

*

Par égard pour les cimetières d’hiver

où je repose mes lunes

je réinvente ma langue

faisant naître en soufflant la mort

mon haleine

je remets le feu aux voyelles

fabriquant de la poudre

pâte à modeler aux doigts les visions

et tous les drames pantins dans les larmes

translucides

pierre sur pierre j’avance

je crée j’inonde

un monde entier

dans la terre où je m’enfonce à nouveau

afin de passer à la lumière

je rêve

ainsi nu à votre porte

de mettre le feu

à vos rêves

(Mythologie)

Des yeux coulait du sang au tournant du jour

ballet caché oreiller de la nuit les démons

ailes noires hurlant

griffes queue qui déchirant

première blessure la balle

et dans le crépuscule il passait invisible vers le jour

dans la pluie hangars larmes aux mains

chambres obscures d’adolescents

la musique monotone

et la mère

solitude

*

Ils couraient pilleurs de tombes les ténèbres les aveuglant

à quatre pattes et bâtissant

à quatre pattes et bâtissant

l’espace ultime de l’être intérieur

et se dressaient les surfaces humide

et la pierre de s’élargir en kilomètres

le souffle des milliers d’années dedans

et non pas dans la terre nuit

et non pas nuit les mains

les compagnons jambes têtes l’asphyxie blessure

les os se multiplient ruines dans l’alternance

et chaque jour un mort à l’aurore

à quatre pattes et espérant

à quatre pattes et espérant

taillant la pierre écriture et tâtonnant

le même endroit périodiquement des aveugles dedans

et non pas dans la terre nuit

et non pas nuit dressant

avec ses griffes un miroir-vie

(Kersòdia)

[...] Le soleil pierre tombale couvrait de son poids ma chair d’où s’élevaient mes remords.

Un pays de sable une ville de sable portes géantes statues aucun garde. Un monde fait d’argile fondait s’évaporait. Rien ne restait. Une rectitude farouche. J’avais des visions de courbes me ruais sur le cercle le pénétrais magma noyau l’œil dans le noyau du soleil. La lumière qui ressuscitait et je marchais dans mon ombre. Je baptisais lance ma langue et vinaigre mes larmes. Je crachais une à une mes épines mon cœur figuier de Barbarie. Mes paroles qui coulaient et les pierres qui roulaient. Blanc manteau l’ange descendu distribuait mes vêtements déroulait la langue et chassait mes biens. Les vents balayaient de leurs langues mes cordons ombilicaux. Le pied butait sur un objet pointu et je m’élevais.

Et voilà que par moments je m’insurgeais et l’on voyait soudain ma pensée enlacée par le vent. Moi je me limitais à ce que je ne pouvais voir et ce que ne pouvais dire soudain je m’agrandissais la lampe se brisait et je m’éparpillais au firmament léger libre comme la cendre. Vous avez trois vœux, monologuais-je… ça partait en couille, un cœur carbonisé et je chantais !

O silençio das palavras

O silençio das palavras

Et ma langue se nouait.

(Les contes du désert)

VI

Dis donc mon père

tu sais quoi

je ne comprends pas pourquoi

tu refuses de mourir

Tu t’interroges encore

sur Absalon

et te lamentes

Je me demande en vérité

Adonias a même tué des agneaux des moutons des veaux

Alors qu’attends-tu ?

Tous pour finir nous nous entretuerons.

Tous comme des fous chevaucherons nos mulets

le cadavre d’Amnon

dépecé pourrira

et on ne trouvera personne

personne ! tu entends ? —

pour pleurer.

Vitrines qui se brisent pierres bras

qui se tendent

bouteilles

tes subjonctifs un à un prendront feu

tous consumés dans l’holocauste.

Hébron se soulèvera tout entière dans les flammes

les barricades et les frondes.

Alors qu’attends-tu ?

Endors-toi, père.

Bénis, père, et endors-toi.

Je te laisse. Je me suis assez occupé de toi.

Mon fils m’attend au coin de la rue.

(moi aussi je dois vivre quelque part entre deux)

(Le silence de Saba)

*

Zìssis Aïnalis, né en 1982 à Athènes, installé à Paris où il prépare une thèse en histoire byzantine, déploie une activité débordante : traducteur, essayiste, le jeune poète a déjà six recueils à son actif, dont certains encore inédits, qui explorent des formes diverses tout en conservant un air de famille.

Voyageur dans le temps comme beaucoup de poètes grecs, Aïnalis poursuit un incessant dialogue avec le passé. Dialogue difficile : Les grandes figures du mythe (comme ici Ulysse, Pénélope et Télémaque) sont malmenées avec violence. La question de l’héritage, du rapport entre générations tourmente particulièrement ce représentant d’une «génération brûlée», qui se sent sacrifiée. Ses poèmes sont habités par un désespoir et une rage qu’on aurait tort de croire uniquement suscités par les malheurs actuels de son pays : les invectives du Silence de Saba, paru en 2011, se retrouvent dans le premier recueil, Électrographie, datant de 2006. Le mal est plus profond.

Mythes anciens défigurés, réalité présente sordide… Pourtant la poésie d’Aïnalis est en même temps habitée par une énergie torrentielle, un bouillonnement inépuisable, et parfois traversée de beaux envols — même s’il faut ensuite retomber dans la boue.

—

Από την ανέκδοτη συλλογή Σκορπίσματα

   Ψυχαγωγία

Ένας άνθρωπος

στέκεται μπροστά σε

μια οθόνη

στο δωμάτιο

μόνος

παίζει

τον εαυτό του

δεν υπάρχει έξω

παρά μονάχα

μέσα

   Υπερσηβηρικός

Διανύοντας μια τροχιά σήψης

στην εποχή της ψύξης

ταξιδεύοντας μ’ ένα τρένο

βαθιάς κατάψυξης

αναζητώντας μια κατάληξη

στο πανομοιότυπο λευκό τοπίο

του νεκρού

πόλου

   Το κορίτσι

Κορίτσι στα γόνατα

πεσμένο

καθαρίζει πατώματα

που μέσα τους

αστράφτουν ζωντανά

με καθάρια ρούχα

πτώματα

   Ουράνιο Τόξο

Ξεκινώ το μέτρημα

και χάνω τα χρώματα

άσπρο για τα καλά

με μαύρο τ’ άσχημα

τί θέλει το κόκκινο ενδιάμεσα; και

ύστερα όλα μαζί

με την ίριδα μπροστάρη

μπέρδεμα

το αιώνιο γκρι

σύννεφο στα σύννεφα

καβαλάρης δίχως άλογο

με λόγο στερημένο

στο αχανές της μνήμης

με νοσταλγία επιβιβάζομαι στη λήθη

αιώρηση σε μια σαπουνόφουσκα

με όπλο μια βελόνα

εχθρός παντοτινός

ο χρόνος.

Thodoris Rakopoulos

—

Traduction Michel Volkovitch

OBJECTIF

Comme quand on pose longuement

devant l’appareil

qu’on découvre ensuite

sans pellicule

bleu le mercure coulant dans les veines

tandis qu’autour la ville — dans un million de bouches —

lève l’aiguille des minutes : si

lence, un tremblé enfermé dans le plâtre.

la fille porte gauchement l’horizon, ne sait comment se tourner.

dans la hauteur : mer

nets coups de pinceau dans

ce qui est resté de verre sur la rive

contenant les anciennes vagues.

voilà tout ce que je sais du paysage :

la suite est restée

dans l’appareil.

SURFACE

Il s’est donc arrêté devant

avec son poumon traversé

et une bouteille sans bouchon

ni message dedans

avec la gêne de l’intrus

sur le seuil un dimanche

quand toutes les caves ont fermé

«mon vieux Pan» ai-je dit «tu viens de la terre et tu sens

comme au temps où tu creusais les champs ; pareil ; entre».

Il n’a pas répondu — n’avait même pas l’air

d’avoir compris ; regardait lentement ma poitrine

comme pour chercher les sous-titres

en sortant un mouchoir constamment rouge

pour essuyer de son front son esprit goutte à goutte.

Pan n’était pas dans la langue.

Il «ne l’avait pas» comme disent les créateurs de mots.

Il était sur une photo noire, blotti dans son vieux vêtement.

note : ce poème est sorti l’alarme allumée

dès que j’ai dépassé quelqu’un qui te ressemblait mon vieux Pan

immobile dans la brise de la vigne

sa chemise enfumée

il calculait l’arithmétique des oiseaux.

ET IN ARCADIA EGO

Espace-temps d’Artémis

le monde entrait traînant toutes ses réalités

dans la terre

encerclé de silex. et soudain

je me suis retrouvé dans l’eau

— de même que le réveil désespéré achève la fuite

et que le jour devant la voix dresse un mur —

le poème est redevenu encre est devenu

polype m’attirant dans les profondeurs pour que je compte

les bagues perdues des poissons.

et après l’avoir portée bijou funéraire en terre

fraction d’éternité —

je respire par le flanc

mon roseau étant ta flèche.

DÉCHIRÉ

SANS PAROLES

(légende pour un poème)

Visible ici le style

presque tangible,

reconnaissable ; à elle tout entier.

On la trouve aux jointures,

aux coutures on sent les bruissements,

fil et tissu et vêtement apportent

l’invisible inclus dans l’encre de son écriture.

Elle est passée laissant derrière

sa sécrétion les mots.

Tirant vers le passé hors d’eux

nous avons atteint cette ouverture : ici

le paysage planait en équilibre

le moindre ajout né de l’humain

aurait pu le détruire

nous l’avons donc passé retenant notre souffle

jusqu’à nous échouer dans

ce

poème-là —

Signatures suivent.

PAYSAGES FAITS DE TEMPS

Le temps tout entier se calcule hors de la durée

exilé dans les calendriers

d’où revenu en triomphe il nous terrifie aux fêtes

puis nous regagne par des cadeaux.

*

les géants toujours ouvrent grand leur bouche avec lenteur

prononçant les mots à des

vitesses de millénaire

Grâce aux trois cent soixante degrés du pupitre

le son étincelle tout clair aux horizons

s’arrêtant juste à deux doigts de notre oreille.

*

De la Montagne nébuleux discours.

Lignes de crête. Un papillon passe,

entaille le sommeil

Le paysage a changé de côté

Prisonnier des calendriers du dedans.

(Fayoum)

BALLADE DES GARDES-FRONTIÈRES

Lui s’est assis d’un bloc, lourd, a levé

la main appelant derrière le comptoir la fille

habituelle. Il se sentait, a-t-il dit à son compagnon,

comme si une bête sortait de moi soudain que j’avais laissée affamée

depuis des jours — elle m’attrape et je murmure : «écoute-la».

(Il s’est tu. A jeté un regard à la salle, à sa décoration) —

«Remonte le barbelé là-haut»,

L’ai-je entendu me dire. Le froid de la bouteille sur la peau

l’a interrompu. Il regarde autour de lui : sourires édentés. La première

tournée d’Amstel est offerte, dit la serveuse, machinalement.

Elle s’assoit sur une pile de vêtements sanglants. Il a pris

la fille par la manche. Tous les quatre à présent. Dehors, des bruits

et des cris calmés par la neige, répétés :

«Remonte le barbelé là-haut».

Il a cligné de l’œil (le bon) à l’assemblée,

pour montrer que tous (dehors, dedans) Lui ressemblaient.

Son compagnon s’est rappelé la boue, le sang : «secoue-le,

secoue-le». Il ne parlait pas. Puis il s’est mis à penser au match

Arsenal-Milan. La serveuse a cherché au bar une nouvelle

tournée. L’autre (le quatrième), n’avait pas touché à sa bière,

il se rappelait seulement la première fois où l’on avait crié

«Remonte le barbelé là-haut».

Il en restait là. Quatrième. Des kilomètres réenneigés devant lui.

Ses vêtements ont continué, dans la boue, dans le sang,

avec Lui, le compagnon, Arsenal, le regard

de la bête affamée murmurant, appuyant sur son cou,

«Remonte le barbelé là-haut».

(Gardes)

CHASSEURS

Enveloppante à nouveau la ronde des chamans. Tu le sais depuis des années toi aussi, Petit Hérisson. Tu t’étais efforcé d’être pris dans leur mouvement ; la nuit étant permanente alors, nous avons cru que tu avais réussi. Mais le fauconnier donne sens à l’habitude sans que nous le distinguions, mon Petit. Sa place est au fond du canon du monde. Comme il est un point sur la carte, sa volonté n’a pas de surface ; ne la connaissent que ses suivants, les petits chasseurs ses élèves. Petits comme toi, Hérisson, et la nuit pour eux est toujours permanente.

KAVAL

Ils s’apercevaient, au fil des générations, que cette croyance éclatante, comme quoi les bois de cerf étaient le matériau le plus sûr pour fabriquer une flûte de Pan ou un kaval, était l’une de ces histoires, désormais douteuses, qu’ils qualifiaient de mythes. Leur terreur cosmologique avait à voir avec la fragilité de l’instrument : si l’axe mélodique du souffle est brisé, le monde volera en éclats ; tout entier. Mais bien entendu l’exil sur le rivage après la déforestation les en a convaincus, ce monde en miettes était une mer ; leurs coraux non moins fragiles pouvaient à présent servir à créer les mêmes instruments. Alors ils ont compris que les os étaient poreux au temps, et que le souffle peu à peu perdait au sifflement de la musique — tandis que les coraux sont éternels, et que les vagues les édifiaient, au lieu de les briser.

(Coraux)

HAMEÇON

En grèce le niveau de l’évidence

descend sous le poids de chaque jour

(les mers comme elles sont belles)

Autoéclairé, tel un poisson des profondeurs

il promène des mots qui lestent

Plomb dans la gorge de l’abysse

Un calice prière s’élève

du masque de plongée

Puisse un message atteindre le fond même si

un hameçon le retient.

*

Thodoris Rakòpoulos est né en 1981 à Amìndeo, non loin de Thessalonique où il a entamé des études poursuivies ensuite en Angleterre. Anthropologue, il vit actuellement entre Thessalonique et Londres. Il n’a encore publié qu’un seul recueil, Fayoum, en 2010, mais le choix présent de poèmes le montre travaillant dans plusieurs directions, même si du vers libre au poème en prose, de la méditation à la narration, de l’énigme à l’évidence, c’est la même voix qu’on entend : dense et intense, à la fois explosive et retenue — on a parlé de «hurlement silencieux».

Rakòpoulos, poète ultra-contemporain, dialogue tout naturellement avec les morts — en cela il est très Grec —, sans que cela l’éloigne des vivants. L’approche existentielle et intemporelle à laquelle invitent ses poèmes ne doit pas nous masquer la présence en eux de l’actualité, leur dimension politique — à preuve cette histoire de gardes-frontières où l’on devine la mort sanglante de l’immigré, et le tout dernier poème où l’on peut voir la Grèce plongée dans la crise allant toucher le fond.

http://www.volkovitch.com/

Caspar David Friedrich, Abtei im Eichwald [1810

Συνομιλίες VIII

–

George Gordon, Lord Byron
(1788–1824)

 —

Darkness

(1816)

 —

I had a dream, which was not all a dream.
The bright sun was extinguished, and the stars
Did wander darkling in the eternal space,
Rayless, and pathless, and the icy Earth
Swung blind and blackening in the moonless air;
Morn came and went—and came, and brought no day,
And men forgot their passions in the dread
Of this their desolation; and all hearts
Were chilled into a selfish prayer for light:
And they did live by watchfires—and the thrones,
The palaces of crownéd kings—the huts,
The habitations of all things which dwell,
Were burnt for beacons; cities were consumed,
And men were gathered round their blazing homes
To look once more into each other’s face;
Happy were those who dwelt within the eye
Of the volcanos, and their mountain-torch:
A fearful hope was all the World contained;
Forests were set on fire—but hour by hour
They fell and faded—and the crackling trunks
Extinguished with a crash—and all was black.
The brows of men by the despairing light
Wore an unearthly aspect, as by fits
The flashes fell upon them; some lay down
And hid their eyes and wept; and some did rest
Their chins upon their clenchéd hands, and smiled;
And others hurried to and fro, and fed
Their funeral piles with fuel, and looked up
With mad disquietude on the dull sky,
The pall of a past World; and then again
With curses cast them down upon the dust,
And gnashed their teeth and howled: the wild birds shrieked,
And, terrified, did flutter on the ground,
And flap their useless wings; the wildest brutes
Came tame and tremulous; and vipers crawled
And twined themselves among the multitude,
Hissing, but stingless—they were slain for food:
And War, which for a moment was no more,
Did glut himself again:—a meal was bought
With blood, and each sate sullenly apart
Gorging himself in gloom: no Love was left;
All earth was but one thought—and that was Death,
Immediate and inglorious; and the pang
Of famine fed upon all entrails—men
Died, and their bones were tombless as their flesh;
The meagre by the meagre were devoured,
Even dogs assailed their masters, all save one,
And he was faithful to a corse, and kept
The birds and beasts and famished men at bay,
Till hunger clung them, or the dropping dead
Lured their lank jaws; himself sought out no food,
But with a piteous and perpetual moan,
And a quick desolate cry, licking the hand
Which answered not with a caress—he died.
The crowd was famished by degrees; but two
Of an enormous city did survive,
And they were enemies: they met beside
The dying embers of an altar-place
Where had been heaped a mass of holy things
For an unholy usage; they raked up,
And shivering scraped with their cold skeleton hands
The feeble ashes, and their feeble breath
Blew for a little life, and made a flame
Which was a mockery; then they lifted up
Their eyes as it grew lighter, and beheld
Each other’s aspects—saw, and shrieked, and died—
Even of their mutual hideousness they died,
Unknowing who he was upon whose brow
Famine had written Fiend. The World was void,
The populous and the powerful was a lump,
Seasonless, herbless, treeless, manless, lifeless—
A lump of death—a chaos of hard clay.
The rivers, lakes, and ocean all stood still,
And nothing stirred within their silent depths;
Ships sailorless lay rotting on the sea,
And their masts fell down piecemeal: as they dropped
They slept on the abyss without a surge—
The waves were dead; the tides were in their grave,
The Moon, their mistress, had expired before;
The winds were withered in the stagnant air,
And the clouds perished; Darkness had no need
Of aid from them—She was the Universe.

 —

***

 —

Jean Paul

(1763 – 1825)

Blumen, Frucht und Dornenstücke

oder

Ehestand, Tod und Hochzeit des Armenadvokaten F. St. Siebenkäs

 (1796 – 1797)

(Απόσπασμα)

    Wenn man in der Kindheit erzählen hört, daß die Toten um Mitternacht, wo unser Schlaf nahe bis an die Seele reicht und selber die Träume verfinstert, sich aus ihrem aufrichten, und daß sie in den Kirchen den Gottesdienst der Lebendigen nachäffen: so schaudert man der Toten wegen vor dem Tode; und wendet in der nächtlichen Einsamkeit den Blick von den langen Fenstern der stillen Kirche weg und fürchtet sich, ihrem Schillern nachzuforschen, ob es wohl vom Monde niederfalle.

    Die Kindheit, und noch mehr ihre Schrecken als ihre Entzückungen, nehmen im Traume wieder Flügel und Schimmer an und spielen wie Johanniswürmchen in der kleinen Nacht der Seele. Zerdrückt uns diese flatternden Funken nicht! – Lasset uns sogar die dunkeln peinlichen Träume als hebende Halbschatten der Wirklichkeit! – Und womit will man uns die Träume ersetzen, die uns aus dem untern Getöse des Wasserfalls wegtragen in die stille Höhe der Kindheit, wo der Strom des Lebens noch in seiner kleinen Ebene schweigend und als ein Spiegel des Himmels seinen Abgründen entgegenzog? –

    Ich lag einmal an einem Sommerabende vor der Sonne auf einem Berge und entschlief. Da träumte mir, ich erwachte auf dem Gottesacker. Die abrollenden Räder der Turmuhr, die eilf Uhr schlug, hatten mich erweckt. Ich suchte im ausgeleerten Nachthimmel die Sonne, weil ich glaubte, eine Sonnenfinsternis verhülle sie mit dem Mond. Alle Gräber waren aufgetan, und die eisernen Türen des Gebeinhauses gingen unter unsichtbaren Händen auf und zu. An den Mauern flogen Schatten, die niemand warf, und andere Schatten gingen aufrecht in der bloßen Luft. In den offenen Särgen schlief nichts mehr als die Kinder. Am Himmel hing in großen Falten bloß ein grauer schwüler Nebel, den ein Riesenschatte wie ein Netz immer näher, enger und heißer herein zog. Über mir hört’ ich den fernen Fall der Lauwinen, unter mir den ersten Tritt eines unermeßlichen Erdbebens. Die Kirche schwankte auf und nieder von zwei unaufhörlichen Mißtönen, die in ihr miteinander kämpften und vergeblich zu einem Wohllaut zusammenfließen wollten. Zuweilen hüpfte an ihren Fenstern ein grauer Schimmer hinan, und unter dem Schimmer lief das Blei und Eisen zerschmolzen nieder. Das Netz des Nebels und die schwankende Erde rückten mich in den Tempel, vor dessen Tore in zwei Gift-Hecken zwei Basilisken funkelnd brüteten. Ich ging durch unbekannte Schatten, denen alte Jahrhunderte aufgedrückt waren. – Alle Schatten standen um den Altar, und allen zitterte und schlug statt des Herzens die Brust. Nur ein Toter, der erst in die Kirche begraben worden, lag noch auf seinen Kissen ohne eine zitternde Brust, und auf seinem lächelnden Angesicht stand ein glücklicher Traum. Aber da ein Lebendiger hineintrat, erwachte er und lächelte nicht mehr, er schlug mühsam ziehend das schwere Augenlid auf, aber innen lag kein Auge, und in der schlagenden Brust war statt des Herzens eine Wunde. Er hob die Hände empor und faltete sie zu einem Gebete; aber die Arme verlängerten sich und löseten sich ab, und die Hände fielen gefaltet hinweg. Oben am Kirchengewölbe stand das Zifferblatt der Ewigkeit, auf dem keine Zahl erschien und das sein eigner Zeiger war; nur ein schwarzer Finger zeigte darauf, und die Toten wollten die Zeit darauf sehen.

    Jetzo sank eine hohe edle Gestalt mit einem unvergänglichen Schmerz aus der Höhe auf den Altar hernieder, und alle Toten riefen: »Christus! ist kein Gott?«

    Er antwortete: »Es ist keiner.«

    Der ganze Schatten jedes Toten erbebte, nicht bloß die Brust allein, und einer um den andern wurde durch das Zittern zertrennt.

    Christus fuhr fort: »Ich ging durch die Welten, ich stieg in die Sonnen und flog mit den Milchstraßen durch die Wüsten des Himmels; aber es ist kein Gott. Ich stieg herab, soweit das Sein seine Schatten wirft, und schauete in den Abgrund und rief: ›Vater, wo bist du?‹ aber ich hörte nur den ewigen Sturm, den niemand regiert, und der schimmernde Regenbogen aus Wesen stand ohne eine Sonne, die ihn schuf, über dem Abgrunde und tropfte hinunter. Und als ich aufblickte zur unermeßlichen Welt nach dem göttlichen Auge, starrte sie mich mit einer leeren bodenlosen Augenhöhle an; und die Ewigkeit lag auf dem Chaos und zernagte es und wiederkäuete sich. – Schreiet fort, Mißtöne, zerschreiet die Schatten; denn Er ist nicht!«

    Die entfärbten Schatten zerflatterten, wie weißer Dunst, den der Frost gestaltet, im warmen Hauche zerrinnt; und alles wurde leer. Da kamen, schrecklich für das Herz, die gestorbenen Kinder, die im Gottesacker erwacht waren, in den Tempel und warfen sich vor die hohe Gestalt am Altare und sagten: »Jesus! haben wir keinen Vater?« – Und er antwortete mit strömenden Tränen: »Wir sind alle Waisen, ich und ihr, wir sind ohne Vater.«

    Da kreischten die Mißtöne heftiger – die zitternden Tempelmauern rückten auseinander – und der Tempel und die Kinder sanken unter – und die ganze Erde und die Sonne sanken nach – und das ganze Weltgebäude sank mit seiner Unermeßlichkeit vor uns vorbei – und oben am Gipfel der unermeßlichen Natur stand Christus und schauete in das mit tausend Sonnen durchbrochne Weltgebäude herab, gleichsam in das in die ewige Nacht gewühlte Bergwerk, in dem die Sonnen wie Grubenlichter und die Milchstraßen wie Silberadern gehen.

    Und als Christus das reibende Gedränge der Welten, den [270] Fackeltanz der himmlischen Irrlichter und die Korallenbänke schlagender Herzen sah, und als er sah, wie eine Weltkugel um die andere ihre glimmenden Seelen auf das Totenmeer ausschüttete, wie eine Wasserkugel schwimmende Lichter auf die Wellen streuet: so hob er groß wie der höchste Endliche die Augen empor gegen das Nichts und gegen die leere Unermeßlichkeit und sagte: »Starres, stummes Nichts! Kalte, ewige Notwendigkeit! Wahnsinniger Zufall! Kennt ihr das unter euch? Wann zerschlagt ihr das Gebäude und mich? – Zufall, weißt du selber, wenn du mit Orkanen durch das Sternen-Schneegestöber schreitest und eine Sonne um die andere auswehest, und wenn der funkelnde Tau der Gestirne ausblinkt, indem du vorübergehest? – Wie ist jeder so allein in der weiten Leichengruft des Alles! Ich bin nur neben mir – O Vater! o Vater! wo ist deine unendliche Brust, daß ich an ihr ruhe? – Ach wenn jedes Ich sein eigner Vater und Schöpfer ist, warum kann es nicht auch sein eigner Würgengel sein?…

    Ist das neben mir noch ein Mensch? Du Armer! Euer kleines Leben ist der Seufzer der Natur oder nur sein Echo – ein Hohlspiegel wirft seine Strahlen in die Staubwolken aus Totenasche auf euere Erde hinab, und dann entsteht ihr bewölkten, wankenden Bilder. – Schaue hinunter in den Abgrund, über welchen Aschenwolken ziehen – Nebel voll Welten steigen aus dem Totenmeer, die Zukunft ist ein steigender Nebel, und die Gegenwart ist der fallende. – Erkennst du deine Erde?«

    Hier schauete Christus hinab, und sein Auge wurde voll Tränen, und er sagte: »Ach, ich war sonst auf ihr: da war ich noch glücklich, da hatt’ ich noch meinen unendlichen Vater und blickte noch froh von den Bergen in den unermeßlichen Himmel und drückte die durchstochne Brust an sein linderndes Bild und sagte noch im herben Tode: ›Vater, ziehe deinen Sohn aus der blutenden Hülle und heb ihn an dein Herz!‹… Ach ihr überglücklichen Erdenbewohner, ihr glaubt Ihn noch. Vielleicht gehet jetzt euere Sonne unter, und ihr fallet unter Blüten, Glanz und Tränen auf die Knie und hebet die seligen Hände empor und rufet unter tausend Freudentränen zum aufgeschlossenen Himmel [271] hinauf: ›auch mich kennst du, Unendlicher, und alle meine Wunden, und nach dem Tode empfängst du mich und schließest sie alle.‹ … Ihr Unglücklichen, nach dem Tode werden sie nicht geschlossen. Wenn der Jammervolle sich mit wundem Rücken in die Erde logt, um einem schönern Morgen voll Wahrheit, voll Tugend und Freude entgegenzuschlummern: so erwacht er im stürmischen Chaos, in der ewigen Mitternacht – und es kommt kein Morgen und keine heilende Hand und kein unendlicher Vater! – Sterblicher neben mir, wenn du noch lebest, so bete Ihn an: sonst hast du Ihn auf ewig verloren.«

    Und als ich niederfiel und ins leuchtende Weltgebäude blickte: sah ich die emporgehobenen Ringe der Riesenschlange der Ewigkeit, die sich um das Welten-All gelagert hatte – und die Ringe fielen nieder, und sie umfaßte das All doppelt – dann wand sie sich tausendfach um die Natur – und quetschte die Welten aneinander – und drückte zermalmend den unendlichen Tempel zu einer Gottesacker-Kirche zusammen – und alles wurde eng, düster, bang – und ein unermeßlich ausgedehnter Glockenhammer sollte die letzte Stunde der Zeit schlagen und das Weltgebäude zersplittern…. als ich erwachte.

    Meine Seele weinte vor Freude, daß sie wieder Gott anbeten konnte – und die Freude und das Weinen und der Glaube an ihn waren das Gebet. Und als ich aufstand, glimmte die Sonne tief hinter den vollen purpurnen Kornähren und warf friedlich den Widerschein ihres Abendrotes dem kleinen Monde zu, der ohne eine Aurora im Morgen aufstieg; und zwischen dem Himmel und der Erde streckte eine frohe vergängliche Welt ihre kurzen Flügel aus und lebte, wie ich, vor dem unendlichen Vater; und von der ganzen Natur um mich flossen friedliche Töne aus, wie von fernen Abendglocken.

 —

***

–

Ανδρέας Κάλβος

(1792 – 1869)

ΕΙΣ ΘΑΝΑΤΟΝ

    Εις τούτον τον ναόν,
των πρώτων Χριστιανών
παλαιότατον κτίριον,
πώς ήλθον; πώς ευρίσκομαι
γονατισμένος;

Όλην την Οικουμένην
σκεπάζουν σκοτεινά,
ήσυχα, παγωμένα,
τα μεγάλα πτερά
της βαθείας νύκτας.

Εδώ σίγα· κοιμώνται
των αγίων τα λείψανα·
σιγά εδώ, μη ταράξης
την ιεράν ανάπαυσιν
των τεθνημένων.

Ακούω του λυσσώντος
ανέμου την ορμήν·
κτυπά με βίαν· ανοίγονται
του ναού τα παράθυρα
κατασχισμένα.

Από τον ουρανόν,
όπου τα μελανόπτερα
σύννεφα αρμενίζουν,
το ψυχρόν της αργύριον
ρίπτει η σελήνη.

Και ένα κρύον φωτίζει
λευκόν, σιγαλόν μάρμαρον·
σβησθέν λιβανιστήριον,
κερία σβηστά και κόλυβα
έχει το μνήμα.

Ω παντοδυναμότατε!
τι είναι; τι παθαίνω;
ορθαί εις την κεφαλήν μου
στέκονται η τρίχες!… λείπει
η αναπνοή μου!

Ιδού, η πλάκα σείεται…
ιδού από τα χαράγματα
του μνήματος εκβαίνει
λεπτή αναθυμίασις
κ’ εμπρός μου μένει.

Επυκνώθη· λαμβάνει
μορφήν ανθρωπικήν.
- Τι είσαι; ειπέ μου, πλάσμα,
φάντασμα του νοός μου
τεταραγμένου;

Ή ζωντανός είσ’ άνθρωπος,
και κατοικείς τους τάφους;
Χαμογελάεις;… αν άφηκας
τον άδην… ή ο παράδεισος
ειπέ μου αν σ’ έχη.

-Μη μ’ ερωτάς· το ανέκφραστον
μυστήριον του θανάτου
μην ερευνάς· τα στήθη,
τα στήθη ‘που σ’ εβύζασαν
εμπρός σου βλέπεις.

Ω τέκνον μου, ω τέκνον μου,
αγαπητόν μου σπλάγχνον,
ανόμοιος είναι η μοίρα μας,
και προσπαθείς ματαίως
‘να με αγκαλιάσης.

Παύσε τα δάκρυα. Ησύχασε
το πάθος της καρδιάς σου.
Αν η χαρά η ανέλπιστος,
ότι με είδες, βρέχη
τους οφθαλμούς σου·

Μειδίασον, χαίρου, φίλε μου,
μάλλον· αλλ’ αν η πίκρα,
ότι τον ήλιον άφηκα,
τώρα σε κυριεύη,
παρηγορήσου.

Τι κλαίεις; την κατάστασιν
αγνοείς της ψυχής μου·
και εις τούτο το μνήμα
το σώμα μου αναπαύεται
από τους κόπους.

Ναι, κόπος ανυπόφερτος
είναι η ζωή· η ελπίδες,
οι φόβοι, και του κόσμου
η χαραί και το μέλι
σας βασανίζουν.

Εδώ ημείς οι νεκροί
παντοτινήν ειρήνην
απολαύσαμεν, άφοβοι,
άλυποι, δίχως όνειρα
έχομεν ύπνον.

Σεις οι δειλοί αχνύζετε,
όταν τις ψιθυρίση
τ’ όνομα του θανάτου·
αλλ’ άφευκτος ο θάνατος,
άφευκτος είναι.

Μία και μόνη είναι
η οδός, και εις τον τάφον
φέρνει· εις αυτήν η ανάγκη
αμάχητον με’ χείρα
ωθεί τους ζώντας.

Υιέ μου, πνέουσαν μ’ είδες·
ο ήλιος κυκλοδίωκτος,
ως αράχνη, μ’ εδίπλωνε
και με φως και με θάνατον
ακαταπαύστως.

Το πνεύμα οπού μ’ εμψύχωνε
του Θεού ήταν φύσημα,
και εις τον Θεόν ανέβη·
γη το κορμί μου, κ’ έπεσεν
εδώ εις τον λάκκον.

Αλλά το φέγγος χάνεται
της σελήνης· σε αφίνω·
πάλιν θέλω σε ιδείν,
ότε η ζωή σου λείψη,
και τότε μόνον.

Με την ευχήν μου ύπαγε·
άλλο δεν λέγω· θέλω
εις την συνείδησίν σου
τα λοιπά φανερώσειν
ύστερον… χαίρε…

Τέκνον μου, χαίρε… – Πρόσμενε
τον υιόν λυπημένον
μη παραιτήσεις. Έπεσε.
Και μένουν οι οφθαλμοί μου
εις βαθύ σκότος.

Ω φωνή, ω μητέρα,
ω των πρώτων μου χρόνων
σταθερά παρηγόρησις·
όμματ’ οπού μ’ εβρέχατε
με γλυκά δάκρυα!

Και συ στόμα οπού εφίλησα
τόσαις φοραίς, με τόσην
θερμοτάτην αγάπην,
πόση άπειρος άβυσσος
μας ξεχωρίζει!

Αι, και άπειρος, ας είναι
κ’ έτι φοβερωτέρα·
εκεί μέσα ατάρακτος
θέλω εγώ συντριφθείν
γυρεύοντάς σας.

Τώρα, τώρα τα χείλη μου
δύνανται ‘να φιλήσουν
του θανάτου τα γόνατα·
‘να στέψω το κρανίον του
δύναμαι τώρα.

Πού είναι τα ρόδα; φέρετε
στεφάνους αμαράντους·
την λύραν δότε· υμνήσατε·
ο φοβερός εχθρός
έγινε φίλος·

Κείνος οπού το μέτωπον
τρυφερών γυναικών
αγκάλιασε, πώς δύναται
εις ανδρικήν καρδίαν
‘να ρίψη φόβον;

Ποίος άνθρωπος εις κίνδυνον
είναι; τώρα οπού βλέπω
τον θάνατον με θάρρος,
εγώ κρατώ την άγκυραν
της σωτηρίας.

Εγώ τώρα εξαπλώνω
ισχυράν δεξιάν
και την άτιμον σφίγγω
πλεξίδα των τυράννων
δολιοφρόνων.

Εγώ τα σκήπτρα στάζοντα
αίματος και δακρύων
καταπατώ· και καίω
της δεισιδαιμονίας
το βαρύ βάκτρον.

Επάνω εις τον βωμόν
της αληθείας, τα σφάγια
τώρα εγώ ρίπτω· μ’ άφθονα
τον λίβανον σωρεύω,
μ’ άφθονα χέρια.

Ως απ’ ένα βουνόν
ο αετός εις άλλο
πετάει, καιγώ τα δύσκολα
κρημνά της αρετής
ούτω επιβαίνω.

Daphné Heretakis, Ici rien / Δάφνη Χαιρετάκη, Εδώ τίποτα

Σύνοψη:

Η ταινία ξεκινάει στα Εξάρχεια, τον Σεπτέμβρη του 2008, και καταλήγει στο Σύνταγμα, τον Μάιο του 2010.

Προσωπικές μαρτυρίες αλλά και σκηνές της καθημερινότητας συνθέτουν το αποδομημένο πορτρέτο μιας χώρας σε κρίση.

Γλώσσα: Ελληνικά (γαλλικοί υπότιτλοι)

Synopse :
Le tournage de ce film a commencé en septembre 2008, à Exarhia, haut-lieu de la contestation athénienne. Je voulais faire le portrait de ceux qui restent attachés à un endroit, de ceux qui gardent une mémoire historique mais aussi quotidienne d’un lieu. Au gré de mes allers-retours Paris-Athènes qui ont continué jusqu’en avril 2011 et de l’évolution de la Grèce, le film est devenu la toile sur laquelle les témoignages se sont finalement posés, composant ainsi le paysage morcelé d’un pays en crise.

La projection aura lieu le Jeudi 10 novembre à 19h30 au festival Les Ecrans Documentaires,
Espace Jean Vilar, 1, rue Paul Signac à Arcueil

Accès :
http://www.lesecransdocumentaires.org/2011/tarifs_acces.html

Venir en RER B (zone 3) : descendre à la station Arcueil-Cachan (à 15 minutes du centre de Paris) et prendre la sortie Rue du Docteur Gosselin L’Espace Jean Vilar est à 5 minutes à pied, suivre le fléchage.

Venir en bus : n°187 (arrêt « Cachan RER ») et n°162 et 184 (arrêt « Cité Jardins »)

Χρίστος Κρεμνιώτης

—

Εφηβεία του Μπλε

(Οδός Πανός, 2009)

 —

 —

Μηδέν εξίσου

 —

Ο έρωτας

σιωπή, που επιστρέφει.

 —

Μυρίζω ακόμα τη φωτιά και

τα μουσκεμένα δέντρα που

μεταφράζανε τον άνεμο.

—

Στοργή

όπου οι άλλοι βλέπουνε

φαντάσματα.

Μυρίζω ξανά τη φωτιά και

λιγάκι πέρα απ’ το παράθυρο

δάγκωμα

γυμνά μεστωμένο μα, σε αλώβητο σώμα

με του κεριού τις αποχρώσεις και της νύχτας, που

στις παρυφές των γοφών της

μάτωνε ξανθά άλογα.

Έπεφτε μια βροχή από κανέλα στα τριαντάφυλλα, αλλά, θα βρω

θα βρω τον τρόπο να μισήσω κάτι τέτοιο.

 —

Αυτά τριγύρω. Κι όλα τ’ άλλα

εσύ.

Δύει. Και ακόμη άνοιξη.

 —

Αυτά, μέχρις εδώ, για να σου πω

όπως κι εσύ,

ότι κι εγώ, θυμάμαι…

Απ’ τη ζωή σου, πέρασε η σάρκα μου.

 —

Τώρα, σελήνη.

 —

Πυρσός της υποψίας ότι

ο κόσμος

φεύγω.

 —-

Σε ψάχνει ό,τι λέω μέσα μου ζωή, και

μνημονεύει

ό,τι πριν τη ζωή

με πρόσταξε να βρω

την απάθεια του χάους

 —

Πέρασμα β΄

Νοσταλγώ το ασύλληπτο

 —

Το θάλπος του Κρόνου

 —

Θλιμμένο ατσάλι

Ποιος εξαγόρασε κραυγή και πορφυραίνει η θύελλα;

 –

–        Να μην υπάρχουνε φαντάσματα και νιώθω πλήξη;

 —

Μιλώ,

τον βρυχηθμό της χελιδόνας.

 —

Απ’ το αποτσίγαρο που ψυχοέβγαζε

λάμψανε πλάι μου μετάλλινα οστά

βαμμένα ζόφο

και αχλύ

με κήπους να απλώνουν πίσω τους

παιδιά σπαρμένοι ποτισμένα βλέννες.

Στο θάλπος του χρόνου.

 —

– Ας φτιάξουμε ενοχή.

Να τη θηλάσουμε γλυκύτερα την περιπλάνηση.

 —

Κοιτώντας τα νεκρά (έως ανάστασης) κάποια γριά

αυνανιζότανε στοργή και πίσσα.

 —

Απαγορεύομαι.

 —

– Έλα, θα προσποιούμαι θάνατο.

Θα ανασταίνομαι. Φιλεύσπλαχνα κοιτώντας σε

και με συγχώρεση τον φόνο.

 —

Κρασί από αχινούς και σπέρμα λάσπης. Βρείτε το.

Και να το προσκομίσετε του Κρόνου.

Πείτε του:

νίκησα.

Ό,τι ήταν να γεννήσω, το ‘φαγα.

Και σήψη.

Και άνοιξη.

 —

Φτερουγίσματα αρθρώνω

 —

Ο θησαυρός του θρήνου

 —

Επιστρέφεις σαν άγκυρα μέσα σου.

 —

Πρασινωπές

Ριγμένες – σε κρατούν – από αράχνες φλέβες γυάλινες.

 —

Μετέωροι δεσμώτες ο έρωτας και

Άλλα της αγάπης πτώματα.

 —

Οι αμφιβληστροειδείς

εντείνονται ακόμη.

Η Ανάγκη,

σου μοιάζει ακόμη.

 —

Άηχο φτεροκόπημα ο θρήνος.

Άγγιγμα εωθινό.

Σκάει

Όγκος κενού.

Και πλάθει το νάμα του ηλίου.

Νεύματα ελέους,

κύκνειες πτήσεις, πόζες, τ’ ουρανού

 —

Πέρασμα ε΄

 —

Θέλω να δω

τον θάνατο αυτής της γενεάς

 —

Ίσως, στον Σαραντάρη

 —

Λοιπόν, ήταν φιλί τα πεύκα.

Η ελπίδα επάνω στα σεντόνια της

σκόρπιζε βότσαλα και τα παιδιά

σμίλευαν τα νησιά

παιχνίδια θελημένα

μόνο από εσένα

και τη θάλασσα.

 —

Άκου. Κραυγή είναι η λήθη.

 —

Ήταν τα χείλια σου η εφηβεία των πουλιών,

του ήλιου το άρωμα που ξεντυνότανε στα κύματα.

Στα μποστάνια η μύγα

κύμα φωνής

πάνω απ’ τα ποτισμένα χώματα.

 —

Και πριν να βρεις τους τόπους σου στον ύπνο

Έσχατο αίμα που έσταξε ο κεραυνός.

 —

Πάντοτε,

ίσα που ακούγεσαι όταν μου λες «…καληνύχτα.»

 —

Μεθυσμένα δάση το μέλλον

—

Πολύτροπη η καταδίκη

 —

Κάθε μεσάνυχτα, σαν έτοιμος να ταξιδέψεις.

Γύρω στις δύο. Αλλά, δεν έχει σημασία.

Άργησες.

Μα, προς τα πού δεν έχει τόπο η ώρα σου;

 —

Αυτοσχέδια τα βήματά σου

ναυαγούνε στο φως.

—

Και οι πόθοι σου

εκεί που μόνιμα εκκολάπτεται γαλήνη.

 —

Βέβαια θα ‘τανε χαρά για εμένα

μία ξενάγηση στις όμβριες αισθήσεις μου, εδώ,

που οι μέρες ψηλαφούν

όπως την πιο βαμμένη πέτρα του Καιάδα

το φως

και εσένα.

 —

Σε είδα να ζεις